روسیه همچنان متفق ایران است

دستور دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه در مورد امتناع از تحویل سیستم پدافند ضد موشکی اس - 300، سلاح های زرهی و تجهیزات سنگین نظامی روسیه به ایران، به معنی نزدیکی مسکو با غرب و رویگردانی از ایران نیست.

دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه روز گذشته در عمل به تحریم سازمان ملل متحد فرمان عدم تحویل سیستم اس - 300 و سایر سلاح ها و تجهیزات نظامی به ایران را صادر کرد. در فرمان دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه آمده که تحویل سیستم اس - 300 ، خودروهای زرهی، جنگنده ها، بالگردها و کشتیهای جنگی به ایران بخاطر اجرای قطعانه شماره 1929 شورای امنیت سازمان ملل متحد ممنوع اعلام میشود.

در حقیقت روسیه بعنوان عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد در عمل به قطعانه شماره 1929 که خودش به آن رای مثبت داده، اقدام کرده است.

پس از امضای این فرمان رئیس جمهور روسیه، سرگی ریابکوف معاون وزیر خارجه روسیه در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک به خبرنگاران گفت: فرمان رئیس جمهور روسیه بیانگر قطع همکاریهای نظامی روسیه و ایران نیست.

ایقور کرچنکو عضو شورای اجتماعی وزارت دفاع روسیه نیز قبل از آن به خبرگزاری «ریا نوستی» گفته بود که توقف همکاریهای نظامی روسیه-ایران، 13 میلیارد دلار خسارت مالی طی سالهای آینده بر روسیه وارد خواهد کرد.

تمامی اینها بیانگر آن است که سخنان سرگی ریابکوف بر اساس واقعیتها بوده است.

همکاریهای روسیه با غرب

6 سپتامبر در چهارچوب سفر اهود باراک وزیر دفاع اسرائیل به مسکو، قرارداد همکاری نظامی-فنی بلند مدت بین روسیه و اسرائیل امضا شده است. بر اساس قراردادی که در سال 2009 بین این دو کشور امضا شده بود، اسرائیل به روسیه 12 هواپیمای بدون سرنشین (پهباد) داده و طی توافق ماه سپتامبر روسیه سفارش خرید 24 هواپیمای بدون خلبان دیگر را نیز کرده است.

دو هفته پس از امضای قرارداد همکاری نظامی بین روسیه و اسرائیل، سفر آناتولی سردیوک اف وزیر دفاع روسیه به آمریکا و امضای قرارداد همکاری در زمینه مدرن سازی تجهیزات نظامی بین روسیه و آمریکا نشان داد که روسیه مدرن سازی تجهیزات نظامی خود را در صدر لیست اولویتهای خود قرار داده است.

هزینه های نظامی روسیه بطور کلی 3.5 درصد از هزینه های کل نظامی در جهان را تشکیل میدهد.

قبل از این نیز روسیه با فرانسه قراردادی در مورد مدرن سازی کشتیهای نظامی و خرید ناوهای "میسترال" از فرانسه را امضا کرده بود.

به رغم وجود این قراردادها، آمریکا نسبت به همکاریهای نظامی غرب با روسیه دیدگاه مثبت ندارد. آمریکا تصاحب تجهیزات نظامی غرب از جانب روسیه و ایجاد کمپانیهای مشترک نظامی را مغایر با منافع خود میداند. روسیه نیز نزدیکی نیروهای ناتو به اروپای شرقی، قفقاز و آسیای میانه و فعالیت آنها در این مناطق را خطر جدی برای خود قلمداد می کند.

ایران بخاطر برنامه های هسته ای خود از غرب تجرید شده است. روسیه در بازارهای ایران بدون آن که هیچ رقیبی داشته باشد، میتواند فعالیت کند.

ایران و روسیه سه ماه پیش قرارداد "نقشه راه" در زمینه نفت و گاز امضا کرده اند. روسیه تحریمات یکجانبه امریکا و اروپا ب علیه برنامه هسته ای ایران را که خارج از مفاد قطعنامه سازمان ملل است، تقبیح کرده است.

روسیه حتی پس از ارسال پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال 2006، 29 عدد موشک "Tor M1" به ایران تحویل داده است. با همکاری روسیه یک ماه پیش افتتاح نیروگاه هسته ای بوشهر در ایران انجام شد.

با این حال جلوگیری از تداوم روند غنی سازی اورانیوم در ایران برای عدم دستیابی این کشور به تولید سلاح های هسته ای، تنها هدف مشترک روسیه و کشورهای غربی در قبال ایران است.

نکات منفی در روابط روسیه-ایران

در سال 2008 حجم معاملات تجاری ایران-روسیه (بدون در نظر گیری تجارت نظامی) 3.7 میلیارد دلار بوده و بطور کلی 6 درصد از کل واردات ایران از جانب روسیه بوده است. در سال 2009 حجم مبادلات تجاری دو کشور 18 درصد کاهش یافته و به 3 میلیارد دلار رسیده است که نشان دهنده کاهش همکاریهای تجاری بوده است.

از طرفی محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران بیان کرده که برای دریافت خسارت بخاطر حمله ارتش سرخ روسیه و اشغال نیمه شمالی ایران در بهبوهه جنگ جهانی در دهه چهل به داادگاه بین المللی مراجعه خواهد کرد.

از سوی دیگر ایران در اکتبر سال گذشته از ارسال 1200 کیلوگرم اورانیوم کم غلظت روسیه جهت تبدیل آن به سوخت 20 درصدی خودداری نمود. در ماه می نیز بر اساس تفاهمنامه تهران، ایران با تبادل اورانیوم در اراضی ترکیه موافقت کرد. این نیز بطور آشکار بیانگر عدم اعتماد تهران به روسیه بود که طبیعتا به مذاق روسیه خوش نیامد.

هم اکنون روسیه نه میتواند متفق استراتژیک غرب باشد و نه بر خلاف خواسته جامعه جهانی میتواند با ایران همکاریهای همه جانبه کند. لذا اقدام رئیس جمهور روسیه، نه دور از انتظار بود و نه بیانگر اتخاذ منشی جدید.

رکود در حوزه انرژی ایران پتانسیل ترکمنستان را افزایش می دهد

دو روز پیش هیاتی با ریاست آقای رياز آوان مدير دفتر منطقه‌اي وزارت انرژي آمريكا وارد ترکمنستان شد و مذاکرات پیرامون حفاری، تولید و نقل گاز طبق گفته مقامات ترکمنستان «بسیار قابل قبول و سود اور» عنوان شد.

در حالی که هفته گذشته «نئیترال » روزنامه دولتی ترکمنستان خبر رکورد تولید روزانه 75000 تن گاز مایع طبیعی توسط کارخانه تولید ال.ان.جی (گاز مایع) «نیب» را منتشر کرد، هفته جاری نیز پروژه های متنوع هیدروکربوری ترکمنستان خبرساز بود.

در حالی که دولتمردان ایران وعده پیشرفت پروژه های انرژی، تفاهمنامه های میلیاردی و چشم انداز افزایش تولیدات هیدروکربوری می دهند، همسایه شمالی ایران با عملگرایی و طی مذاکرات و چانه زنیهایی از موضع نسبتا برتر و حصول نتایج ملموس و عملی در حوزه انرژی، مسیر پیشرفت را به سرعت طی می کند.

پیشرفت در پروژه های تولید و فروش گاز مایع آذربایجان و ترکمنستان در حالی انجام می پذیرد که در پی کنار کشیدن شرکتهای شل و رپسول، هفته گذشته ایران رسما از پروژه های مایع سازی گاز دست برداشت و چندی قبل نیز قرارگاه خاتم الانبیاء سپاه پاسداران با چندین سال تاخیر فاز 15 و 16 را نیمه کاره رها کرد.

در کنار رکود ملامت آور پروژه های انرژی ایران، تکاپوی ترکمنستان در حفاری، تولید و مذاکرات پیرامون تنوع مسیرهای ترانزیت گازی قابل توجه است.

در حالی که خبرگزاری رسمی «ترکمنستان» از درخواست دولت این کشور برای تخصیص سرمایه چهارمیلیارد و صد میلیون دلاری چین به توسعه بزرگترین میدان گازی ترکمنستان موسوم به «یولاتان جنوبی» که طبق برآور شرکت «بی پی» چهارمین میدان بزرگ گازی دنیا خبر می دهد، تلویزیون ملي تركمنستان به نقل از قربان قلی بردی محمد اف رئيس جمهور اين كشور اعلام كرد كه پيشنهادات «قابل قبول و سودآور» 3 شركت نفتي آمريكايي و يك شركت نفتي اماراتي براي توسعه ميدان‌هاي نفتي ساحل درياي خزر را مورد بررسي قرار داده و براي تحقق و اجرايي شدن آنها به ارگانهای مربوطه دستورات لازم را داده است.

بردی محمد اف، از ارگانهای مربوطه دولتش خواسته است که درباره پیشنهاد یکی از شرکت های شورون آمریکا، کونوکو فیلیپس آمریکا، تی.اکس اویل امریکا و مبادله امارات ، برای حفاری در بلوک های 9 و 20 این کشور در دریای خزر، تصمیم گیری کند.

امریکا علاوه بر فعالیت در بخش میدانهای زیردریایی هیدروکربوری ترکمنستان که فقط 25 درصد از منابع انرژی این کشور را شامل می شود، مذاکرات فشرده ای را برای رفع موانع قانونی برای حضور در حوزه های خشکی این کشور آغاز کرده است، مذاکراتی که طی سفر هفته جاری هیات امریکایی به رهبری آقای رياز آوان مدير دفتر منطقه‌اي وزارت انرژي آمريكا و سفر ماه گذشته آقای ریچارد مورنینگ استار فرستاده ويژه وزارت امور خارجه آمريكا در امور انرژي اوراسيا مذاکره شده است.

در حالی که شرکتهای بزرگ نفتی و گازی دنیا از پروژه های انرژی ایران یکی پس از دیگری رویگردان شده اند، شركت ملي گاز "تركمن گاز " در سال جاري ميلادي به منظور توسعه ميدان گازي "يولوتان جنوبي " قراردادهايي با شركت ملي نفت چين به مبلغ 3 ميليارد و 100 ميليون دلار(علاوه بر درخواست سرمایه گذاری جدید 4.1 میلیاردی )، شركت بين‌المللي "پتروفاك " امارات متحده عربي به ارزش 3 ميليارد و 900 ميليون دلار، شركت نفت و گاز عربي "خليج " يك ميليارد و 200 ميليون دلار، شركت هاي كره اي "ال جي " و "هيونداي " به ارزش يك ميليارد و 500 ميليون دلار امضا كرده است.

لیست شرکتهای مجذوب ترکمنستان فقط به آنچه که اشاره شد ختم نمی شود، هم اکنون در راستاي استقبال دولت تركمنستان از حضور و جلب سرمايه‌گذاري خارجي، شركت نفتي "پتروناس " مالزي، "دراگون اويل " انگليس - امارات، "مائرسك اويل " دانمارك، "بورئد هيل " كانادا، "ONGC " هند، "اني " ايتاليا و نيز شركت‌هاي آلماني "وينترسهال " و "RWE Dea AG " نیز بر اساس موافقتنامه تقسيم محصول در حال عمليات اكتشافي در درياي خزر در بخش هاي لرزه نگاري، تحقيقاتي و توليد نفت و گاز هستند.

لازم به یادآوری است که تولیدات گازی ترکمنستان در مقایسه با دو سال قبل حدود دو برابر افزایش یافته و به 75 میلیارد متر مکعب در سال رسیده است و قرار است تا 20 سال دیگر به سه برابر حجم کنونی برسد. طبق آخرین برآورهای BP ذخایر گازی ترکمنستان حدود 8.1 تریلیون متر مکعب است که تقریبا نیمی از آن در حوزه گازی یولاتان است.

تلاش ترکمنستان برای افزایش تنوع مسیرهای ترانزیت گازی نیز در خور توجه و هشداری برای ایران است. در حالی که در آذرماه سال گذشته مراسم افتتاحیه خط لوله هفت هزار کیلومتری ترکمنستان-ازبکستان-قزاقستان-چین برگزار شد، مذاکرات پیرامون خط لوله گازی ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند موسوم به «تاپی» نیز فعالتر شده و طی یک ماه گذشته چهار دور نشست میان مقامات هر چهار کشور برای عملیاتی کردن این پروژه انجام شده است. این پروژه رقیب خط لوله موسوم به «صلح» است که قرار است بخشی از گاز پارس حنوبی را به پاکستان و هندوستان نقل کند، پروژه ای که با پس کشیدن هندوستان در هاله ای از ابهام فرو رفته است.

به گزارش خبرگزاری رسمی ترکمنستان، دولت ترکمنستان به عنوان بخشی از برنامه خود برای اجرای خط لوله گازی ترکمنستان-افغانستان-پاکستان- هند، تمام کارهای لازم را برای تضمین امضای یک قرارداد فروش گاز طبیعی در سال جاری میلادی انجام خواهد داد.

ترکمنستان همچنین یکی از تامین کنندگان بالقوه خط لوله نابوکو است.

احیای خط لوله گازی "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند"

با افزایش 200 درصدی نیازهای گازی هند تا سال 2015، تلاشهای این کشور برای واردات گاز نیز شدت یافته است.

هم اکنون مصرف سالانه گاز طبیعی هند حول 57.32 میلیارد متر مکعب است که 48 میلیارد متر مکعب آن از منابع داخلی و مابقی بصورت گاز مایع (LNG) از منابع خارجی تامین می شود که سهم کشور قطر بعنوان بزرگترین تولید کننده گاز مایع دنیا تامین سالانه 5 میلیارد متر مکعب از مایحتاج گاز طبیعی هند است .

دهلی از سال 1990 راه های مختلف واردات گاز به هند و از جمله احداث خط لوله گاز "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند" - TAPİ ، خط لوله "ایران-پاکستان-هند" - İPİ (یا همان خط لوله صلح)، خط لوله "میانمار-بنگلادش-هند" MBI و همچنین پروژه نقل گاز خاورمیانه (قطر و عمان) به هند از طریق خط لوله زیردریا را مورد بررسی قرار داده است.

هند و ترکمنستان در مورد پروژه های مشترک انرژی در چهارچوب سفر امروز (27 ژوئیه) جایانتا پراساد معاون وزیر امور خارجه هند به عشق آباد، مذاکراتی انجام داده اند. این دیدار در وزارت امور خارجه ترکمنستان برگزار شده و در این دیدار در مورد "امکانات اجرای پروژه های مشترک مهم با اهمیت ملی و منطقه ای در زمینه های مختلف از جمله در زمینه انرژی، اقتصادی، تجاری و حمل و نقل" مذاکراتی صورت گرفته است.

در سفر اخیر قربان قلی بردی محمداف رئیس جمهور ترکمنستان به هند در ماه می سال جاری و همچنین در کنفرانس هفته گذشته کابل مذاکراتی مربوط به احداث خط لوله "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند" - TAPİ انجام شده است.

مذاکرات احداث خط لوله گاز "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند" از سال 1990 آغاز شده، لاکن بخاطر مناقشات نظامی موجود در افغانستان اجرای آن متوقف شده است. در سال 2002 توافق اولیه در مورد احداث آن حاصل شده است.

علت توقف اجرای این پروژه وقوع جنگ داخلی در افغانستان بوده است. بانک توسعه آسیا نیز برای اجرای این پروژه تلاشهایی کرده است. پروژه فنی احداث این خط لوله از سوی شرکت Penspen تهیه شده است.

بر اساس پروژه، این خط لوله با طول 1680 کیلومتر، با ظرفیت 30 میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال خواهد بود. عبور این خط لوله از زمینه"دولت آباد" ترکمنستان از طریق هرات و قندهار (افغانستان)، از طریق مناطق کویته (پاکستان) تا فزلک در مرز هند و پاکستان در نظر گرفته شده است.
خط لوله گاز "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند" برای ترکمنستان و هند که از حمایت آمریکا برخوردار بوده، اهمیت استراتژیک دارد.

ترکمنستان هم اکنون قرارداد فروش سالانه 30 ملیارد متر مکعب گاز به چین 14 میلیارد به ایران و 50 میلیارد متر مکعب به روسیه را بسته است. لیکن قرارداد گاز ترکمنستان و هند نقش این کشور در بازار گاز را باز هم افزایش خواهد داد.

هند نیز علاقه مند توسعه همکاریهای اقتصادی خود با کشورهای آسیای مرکزی و بهره مندی از منابع انرژی این منطقه هست.

از سوی دیگر با اجرای پروژه خط لوله گاز "تاپی"، افغانستان علاوه بر تامین سالانه 5 میلیارد متر مکعب از نیازهای گازی خود، سالانه 300 میلیون دلار نیز حق ترانزیت دریافت خواهد کرد و این می تواند هم درآمد خوبی برای افغانستان باشد و هم فرصتهای شغلی جدیدی برای کشوری که با 29 میلیون اهالی 11 میلیون بیکار دارد ایجاد کند.

لازم به ذکر است که مذاکرات لوایح رقیب TAPİ از جمله MBİ از سوی هند متوقف شده است. مذاکرات احداث خط لوله صلح هم بخاطر اعمال تحریمها از سوی آمریکا علیه ایران از دستور کار مقامات هند خارج شده است.

آمریکا برای شرکتهایی که بیش از 20 میلیون دلار در پروژه های نفت-گاز ایران سرمایه گذاری کنند یا بیش از یک میلیون دلار (یا سالانه 5 میلیارد) از معاملات محصولات پتروشیمی با ایران سود حاصل کنند مشمول تحریم خواهد کرد.

هم اکنون اکثر تولیدات انرژی برقی در هند متکی به زغال سنگ است، لیکن برای تنوع تولید الکتریسیته چندین سال است که ساخت نیروگاههای اتمی و گازی نیز در این کشور برنامه ریزی میشود.

هم اکنون ذخایر گازی خود هند حدود 1.2 تریلیون متر مکعب ارزیابی میشود.

بر اساس گزارش India Hydrocarbon Vision که در سال 2002 منتشر شده است، تا سال 2015 نیازهای گازی هند تا سقف113.61 و تا سال 2025 هم تا135 میلیارد متر مکعب در سال پیش بینی شده است.

به گزارش شرکت BP در سال 2009، ذخایر ثابت شده گاز ترکمنستان بوِیژه بعد از تثبیت ذخایر میادین یولاتان-عثمان جنوبی به 7.94 تریلیون متر مکعب رسیده است. این رقم برای هند می تواند بسیار جذاب باشد.

با این حال عدم توافق با ترکمنستان در مورد قیمت گاز، عدم ثبات در افغانستان و پاکستان و قراردادهای دیگری که ترکمنستان در زمینه فروش گاز به امضا رسانده، بر سرنوشت خط لوله "ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند" - TAPİ سایه افکنده است. همچنین نباید روابط پرتنش و مناقشات ارضی هند و پاکستان را دور از نظر نگهداشت، مساله ای که در صورت عملیاتی شدن خط لوله تاپی و عبور گاز هندوستان از پاکستان می تواند به اهرم فشار اسلام آباد علیه دهلی تبدیل شود.

برنامه هسته ای ایران و اشتباهات تاریخی غرب

یوکیا آمانو دبیر کل ژاپنی الاصل آژانس بین المللی انرژی اتمی در دومین گزارش رسمی خود در باره برنامه هسته ای ایران، بار دیگر برنامه هسته ای ایران را غیر شفاف خوانده است. با صرف نظر از ارزیابی مثبت توافق تبادل اورانیوم ایران از سوی جامعه جهانی، ارائه گزارش رسمی آقای آمانو همزمان با مذاکرات اعمال تحریمهای جدید علیه ایران از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد، بر روند این مذاکرات تاثیر خواهد داشت و موجب تسریع قبول اعمال تحریمهای جدید علیه ایران خواهد شد.

بر خلاف گزارشات محمد البرادعی دبیر کل سابق مصری الاصل آژانس بین المللی انرژی اتمی، دبیر کل جدید آژانس برنامه هسته ای ایران را بی پرده «غیر شفاف» خوانده و نسبت به آن ابراز نگرانی کرده است.

در این گزارش مطالبی در رابطه با وجود احتمالی رابطه میان برنامه هسته ای ایران با فعالیت نظامی این کشور و غیر شفاف بودن برنامه هسته ای ایران، تداوم روند غنی سازی اورانیوم در ایران با نادیده گرفته شدن قطعنامه های1737(2006) ، 1747(2007)، 1803(2008 ) و 1835(2008) شورای امنیت سازمان ملل متحد، دسترسی کنونی ایران به 2427 کیلو اورانیوم 3.5 درصدی و غنی سازی حد اقل 5.7 کیلو اورانیوم 20 درصدی تا ماه آپریل منعکس شده است.

گره کور روابط ایران و غرب دقیقا چیست؟

پاسخ این سوال شبهات موجود در مورد تلاش ایران برای دستیابی به سلاح های استراتژیک هسته ای، بدبینیهای تاریخی طرفین و منافع اقتصادی است. ناگفته پیداست که برنامه هسته ای ایران نیز بطور کامل در هاله ای از ابهام است و حکومت ایران سیاست و دیپلوماسی غیر طبیعی ای را در خارج و داخل کشور به نمایش گداشته است.

با توجه به فشارهای بی سابقه علیه مردم در داخل ایران و سیاست خارجی ناموفق، گرچه حق دادن به نیات صلح دوستانه حکومت احمدی نژاد از برنامه هسته ای دشوار است، با این حال با یک نگاه بی طرف به تاریخ 200 سال اخیر ایران، ادعاهای غرب را نمتیوان چشم و گوش بسته جدی گرفت.

البته که ایران بالقوه با 2.4 تن اورانیوم (3.5 درصدی) و ادامه غنی سازی تا 90 درصد قدرت تولید 2 الی 3 کلاهک هسته ای را خواهد داشت، لاکن غرب تا چه میزانی به ادعاها و تبلیغات ضد برنامه اتمی ایران صادق و رو راست است؟

کارشکنی بریتانیا و همراهی امریکا در دوران ریاست جمهوری آیزانهاور علیه نخست وزیر محمد مصدق بعنوان یک قهرمان ملی در اذهان مردم و رهبر نهضت ملی و تلاش سیستماتیک مصدق از 1951 برای ملی سازی نفت هنوز از صفحه ذهن مردم فراموش نشده است.

پس از عدم حصول نتیجه دلخواه بریتانیا برای ادامه فعالیت شرکت نفت ایران-انگلیس (پرشیای قدیم) ارجاع این پرونده به دادگاه بین المللی لاهه و سازمان ملل متحد برای جلوگیری ملی سازی صنایع نفتی ایران، استقرار ناوهای نظامی در آبهای جنوبی ایران و تهدید به حمله نظامی، تطمیع و تهدید محمد رضا شاه 32 ساله برای امضای سند برکناری مصدق و در نهایت اجرای کودتای ناموق موسوم به «چکمه» (بوت) درسال 1952، بطور آشکار نشان دهنده دیدگاه های تحقیر کننده غرب نسبت به ایران است.

با اینکه عملیات چکمه با موفقیت اجرا نشد، در سال 1953 با درخواست وینیستون چرچیل (Sir Winston Leonard Spencer-Churchill) کهنه سرباز و نخست وزیر وقت انگلیس، ژنرال دوید آیزنهاور (Dwight David Eisenhower) رئیس جمهور وقت جمهوری خواه آمریکا در ایران کودتای براندازی "آژاکس" را اجرا کرد و حکومت مصدق بدون کمترین توان مقاومتی از هم پاشید.

با این سابقه غرب دو مسئله جای سوال دارد:

- آیا عدم به رسمیت شناختن غنی سازی اورانیوم در ایران از آن نوعی است که بریتانیا و به طبع آن امریکا 60 سال قبل در مورد ملی شدن نفت ایران و عدم به رسمیت شناختن حق مردم برای حاکمیت بر سرمایه های ملی داشتند یا موضع هسته ای جدید مقوله دیگری است؟

- استثمار ایران توسط روسیه و انگلیس در دوران حاکمیت قاجار، خصوصا دوران ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه، محمد علی شاه و احمد شاه و نهایتا قرارداد ننگین سال 1907 که در شهر سنت پترزبورگ میان بریتانیا و روسیه منعقد شد و به موجب آن ایران میان دو ابرقدرت تقسیم و اشغال شد، همچنین نفوذ دول خارجی در دوران حاکمیت رضا شاه و خصوصا محمدرضا پهلوی به سختی از سوی مردمی که در سال 1979 انقلابی خونین کرده و به استقلال خود دست یافته اند، فراموش خواهد شد.

در واقع بیشتر از اینکه غرب از ایران دلهره داشته باشد، ایران از غرب هراسان است.

با در نظرگرفتن مخالفت انگلیس با برنامه ملی سازی نفت ایران در دهه 50 و تحریمهای اعمال شده توسط بریتانیا بر صنعت نفت، بلوکه کردن داراییهای ایران در لندن و اقداماتی از این دست، امروز نیز بر با آن چیزی مخالف می شود که طبق کنوانسیون NPT حق هر کشور عضو این معاهده است که غنی سازی اورانیوم را انجام دهد.

البته ناگفته پیداست که افشای سایت "نطنز" در سال 2002 که مخفییانه ساخته شده بود و همچنین افشای دومین سایت غنی سازی ایران موسوم به "فوردو" که در اواخر سال گذشته میلادی افشا شد، شبهات موجود در باره برنامه های هسته ای ایران را افزایش داده است. لاکن درخواست شفافیت از ایران بخاطر اشتباهات تاریخی غرب بیهوده است.

دعوی ایران و غرب نه از نوع حقوقی، بلکه از دیرباز با واسطه های جاسوسی و اطلاعاتی بوده است. لازم به یاد آوری است که در سال 1953 هنگام تلاش برای کودتای دولتی علیه حکومت مصدق، کرمیت روزولت (Kermit Roosevelt) مامور اطلاعاتی سازمان اطلاعات آمریکا (CİA) و "اردشیر رپورتر" مامور سازمان اطلاعاتی انگلیس در راس بر اندازی شرکت کرده اند.

به هر حال تا غرب موضع خود نسبت به ایرانی که از سال 1850تحت استثمار بوده، شفاف نکند، نباید از ایران انتظار همکاری صادقانه داشت. درخواست شفافیت از ایران و انتظار گام بلند ایران بی نتیجه است.

تبادل سوخت هسته ای ایران و ابهامات موجود

صرف نظر از اینکه بین ایران و ترکیه قرارداد مبادله 1200 کیلو اورانیوم غنی سازی شده در اراضی ترکیه امضا شده، ضمن امیدواریهای موجود در باره حل مشکلات مربوط به برنامه های هسته ای ایران، مسایل مبهمی نیز باقی مانده است.

رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه روز جمعه در سفر خود به یونان گفته بود که سفر خود به ایران را لغو کرده است. رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه سبب این را موضع غیر سازنده ایران دانسته بود. لاکن پس از این بیانات وی سفر خود به آذربایجان را لغو کرده و فورا به تهران رفت.

در روز 17 ماه می لولا دا سیلوا رئیس جمهور برزیل، محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران و رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه قرارداد تبادل اورانیوم امضا کرده اند.

البته که تمامی این اقدامات بدبینیهای موجود علیه ایران در جامعه جهانی را تا حدی کاهش داده و میتواند بهانه ای برای آغاز مذاکرات با غرب در مورد برنامه های هسته ای تهران باشد.

لاکن مسایل مبهم در مورد برنامه های هسته ای ایران - از جمله آزمایشهای قبلی ایران برای تولید سلاح های هسته ای، تداوم غنی سازی اروانیوم و عضویت ایران به پروتکل الحاقی پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای آژانس بین المللی انرژی هسته ای همچنان باقی خواهد ماند.

ناگفته پیداست که موضع تهران در مدت یک روز تغییر یافته است. موافقت ایران با مبادله اورانیوم بیانگر آن است که این تصمیم فوری در داخل ایران هنوز بطور مفصل مذاکره نشده است. احتمال دارد که در آینده بخاطر اعتراض برخی از جناح های رادیکال این تصمیم عاجل لغو شود.

مثلا، هم اکنون اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد مسئله اعمال تحریمهای جدید علیه ایران را مورد مذاکره قرار داده اند. تداوم این مذاکرات میتواند موجب امتناع ایران از این موضع خود باشد.

در اکتبر سال 2009 محمد البرادعی دبیر کل سابق آژانس بین المللی انرژی هسته ای از ایران خواسته که برای تامین سوخت رآکتور تهران، به مقدار 1200 کیلو اورانیوم 3.5 درصدی خود را به غرب داده و به ازای آن میله سوخت اورانیوم 20 درصدی بگیرد. راکتور تهران با توان 5 مگاوات برای تولید داروهای رادیواکتیو در دهه سال 1960 ساخته شده است.

غرب از این پیشنهاد البرادعی حمایت کرد، لاکن ایران به خاطر عدم اعتماد به غرب از این پیشنهاد تبادل اورانیوم امتناع کرد.

در اکتبر سال 2009 برای تامین سوخت رآکتور تهران تحویل 1200 کیلو اورانیوم 3.5 درصدی به خارج از کشور که معادل 70 درصد از ذخایر 1.5 تنی اورانیوم ایران مورد استقبال غرب بود.

ایران میتوانست 1500 کیلو اورانیوم ضعیف خود را تا بیش از 90 درصد غنی سازی کرده و 1-2 عدد سلاح هسته ای تولید کند. مسئله مبهم اساسی این است که هم اکنون ایران روزانه با غنی سازی 2 کیلو اورانیوم تا 3.5 درصد ، صاحب 2100 کیلو اورانیوم ضعیف است. اگر 1200 کیلو از آنرا به خارج بفرستد، باز هم برای تولید سلاح هسته ای تا حدودی دارای ذخایر اورانیوم خواهد بود.

از سوی دیگر از آغاز سال 2010 ایران برای تامین سوخت راکتور تهران عملیات غنی سازی اورانیوم 20 درصدی را با 100 کیلو اورانیوم 3.5 درصدی آغاز کرده . هم اکنون ایران صاحب 10 کیلو گاز 20 درصدی اورانیوم است.

قرارداد ایران-ترکیه-برزیل در مورد تبادل 1200 کیلو اورانیوم غنی سازی شده 3.5 درصدی در اراضی ترکیه، سرنوشت اورانیوم غنی سازی شده ایران تا 20 درصد را مشخص نکرده است. ایران نیز بطور رسمی بیان نکرده که غنی سازی 20 درصدی اورانیوم در داخل کشور را متوقف خواهد کرد.

از سوی دیگر اردوغان و لولا دا سیلوا در بیانیه مشترک خود با احمدی نژاد بیان کرده اند که ایران حق غنی سازی اورانیوم را دارد. در صورتی که از سال 2006 تابحال در 5 قطعنامه صادر شده از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد تاکید شده که تهران باید غنی سازی اورانیوم را متوقف کند.

کشورهای غربی همچنین خواستار عضویت ایران در پروتکل الحاقی پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای آژانس بین المللی انرژی هسته ای هستند. لاکن ایران از این امتناع میکند.

با صرف نظر از عضویت موقتی ترکیه در شورای امنیت سازمان ملل متحد، چگونگی میانجیگری ترکیه بین ایران و غرب نیز مورد توجه بوده است. سطح تبادلات تجاری ایران-برزیل در هر سال 1 میلیارد و ترکیه-ایران هم 2 میلیارد دلار است. ترکیه برای افزایش سطح تبادلات تجاری خود با ایران تلاش میکند. در واقع برزیل نیز بعنوان یکی از 8 کشور مهم اقتصادی جهان، دارای نفوذ ژیوسیاسی بوده و قصد توسعه همکاریهای خود را دارد. به عبارتی انگیزه ترکیه و برزیل بیشتر حول محور سود بیشتر اقتصادی است و از طرفی ایران رقیب ترکیه بعنوان کشوری که خواستار اعمال نفوذ بیشتر در منطقه است و به هر حال منافع دو دولت در اعمال نفوذ در منطقه با همدیگر در تضاد است.

به هر حال موافقت ایران با تبادل سوخت، یک گام امیدوار کننده میتواند تلقی شود. به شرط اینکه تبادل هسته ای آغازگر مذاکرات سازنده ایران و غرب باشد.

جنبش عدم تعهد و امیدهای احمدی نژاد در نیویورک

هیلاری کلینتون وزیر خارجه آمریکا به احمدی نژاد هشدار داده که در کنفرانس قرارداد منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) در نیویورک، برای شبهه افکنی و انحراف اهداف اساسی این کنفرانس تلاش نکند.

لاکن این کنفرانس فرصت خوبی برای احمدی نژاد رئیس جمهوری ایران جهت حمله به سیاست هسته ای غرب و اسرائیل است. احمدی نژاد که از هر فرصتی برای حمله غرب و اسرائیل استفاده کرده، انتظار میرود در این کنفرانس نیز ساکت نماند.

در روز سوم ماه می کنفرانس منع گسترش سلاح های هسته ای و استفاده از برنامه های صلح آمیز هسته ای آغاز شده و تا 30 روز ادامه خواهد داشت. احمدی نژاد با اشاره به این موضوعات غرب و اسرائیل را به شدت میتواند مورد انتقاد قرار بدهد. بویژه با توجه به شرکت اعضای جنبش عدم تعهد در این کنفرانس (Non-Aligned Movement - NAM) موضع مخالف آنان با برنامه های هسته ای اسرائیل، احمدی نژاد میتواند حمایت آنان را کسب کند. هم اکنون 118 کشور جهان عضو این جنبش هستند و قاهره به عنوان رهبر دوره ای این جنبش با برنامه های هسته ای اسرائیل به شدت مخالف هست.

احمد ابوالغیظ وزیر خارجه مصر در آستانه این کنفرانس در مصاحبه با شبکه العربیه بیان کرده که همزمان با مذاکره مسئله اعمال تحریم علیه ایران بخاطر برنامه های هسته ای این کشور، باید برنامه های هسته ای اسرائیل نیز مذاکره شود.

وی بر ضرورت پاکسازی خاورماینه از سلاح های هسته ای تاکید کرده است.

بر اساس گزارشهای غیر رسمی، هم اکنون اسرائیل 180 الی 200 سلاح هسته ای دارد. اسرائیل بطور رسمی این خبر را نه تصدیق و نه تکذیب کرده است.

علی اصغر سلطانیه نماینده سابق ایران در آژانس بین المللی انرژی هسته ای در 15 آوریل در گفتگو با خبرگزاری "ترند" بیان کرده که موضع کشورهای NAM در قبال برنامه هسته ای ایران سازنده است و این کشورها به «مغرضانه» بودن اولین گزارش آمانو دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد ایران اعتراض کرده اند.

به گفته وی، حدود 100 عضو جنبش عدم تعهد با ارسال نامه سرگشاده به آمانو، از برنامه های هسته ای ایران حمایت کرده اند.

وزرای خارجه کشورهای NAM در 30 ژوئن سال 2008 در در پایان آخرین نشست خود که در تهران برگزار شد، با امضای بیانیه ای از اسرائیل خواسته اند که به کنوانسیون منع گسترش سلاحهای اتمی( NPT) عضو شود و بر حق ایران برای استفاده از برنامه صلح آمیز هسته ای تاکید شده است.

منوچهر متکی وزیر خارجه ایران این بیانیه کشورهای NAM را بعنوان موضع قاطع این کشورها علیه غرب و حمایت آنان از برنامه هسته ای ایران قلمداد کرده بود.

به هر حال احمدی نژاد رئیس جمهوری ایران با شرکت در کنفرانس نیویورک، میتواند کشورهای NAM را علیه اسرائیل و کشورهای غربی متحد کرده و مسیر این کنفرانس را تغییر بدهد.

ایران برای متهم کردن آمریکا بخاطر بی نتیجه ماندن کنفرانس NPT در سالهای 2000 و 2005 دلیل دارد.

آمریکا به تعهدات خویش در رابطه با امحاء و عدم گسترش سلاح های هسته ای در کنفرانس سال 2000 عمل نکرده است. در سال 2005 نیز آمریکا نسبت به یادآوری و بازبینی تعهدات کنفرانس سال 2000 بی اعتنایی کرده است. آمریکا به بهانه حوادث 11 سپتامبر بیان کرده که هنوز برای ایجاد تغییرات در استراتژی هسته ای خود آمادگی ندارد.

لاکن در آستانه کنفرانس کنونی آمریکا و روسیه که صاحب 95 درصد از سلاح های هسته ای جهان می باشند، در مورد کاهش سلاح های هسته ای دو کشور هر کدام تا 1550 به توافق رسیده و قراردادی نیز امضا کرده اند. جامعه جهانی از این حادثه استقبال کرده است. با اینهمه، به هر حل ایران دلایل کافی برای سرزنش آمریکا را دارد.

در 30 سال اخیر کشورهایی غیر از اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد به سلاح های هسته ای دست یافته اند و هنوز معلوم نیست که آنها (پاکستان، اسرائیل، هند و کره شمالی) که عضو NPT نیز نیستند، با استفاده از کدام تکنولوژی و با حمایت کدام ابرقدرت به سلاح هسته ای دست یافته اند.

در واقع احمدی نژاد احتمالا با اشاره به این مطالب قصد ایجاد تحولاتی در اهداف برگزاری کنفرانس نیویورک دارد. غرب نیز از این هراس دارد که در این کنفرانس توجه جهانی از برنامه های هسته ای ایران منحرف شود.

مشکلات ناتمام و نفت رو به اتمام ایران

در نتیجه تحریم های بین المللی به دلیل برنامه هسته ای ایران و فشار های ایالات متحده بر شرکت های بزرگ نفتی جهان، در کشور ایران مشکلاتی پیرامون سرمایه گذاری و تکنولوژی تولید نفت و گاز ایجاد شده است.

حمید حسینی رئیس اتحادیه صادرکنندگان فراوردههای نفتی، گازی و پتروشیمی جمهوری اسلامی ایران در مصاحبه با خبرگزاری "ایسنا"، تایید کرد که هند، ژاپن و چین واردات نفت از ایران را کاهش داده اند.

وی گفت که جمهوری اسلامی باید همکاری با بازارها، کشورها و شرکت های کوچک را افزایش دهد، بعبارتی این بازارهای کوچک را جایگزین شرکتهای و بازارهای بزرگ دنیا کند. ایران بر این اعتقاد است که شرکتهای کوچک تحت تاثیر فشار امریکا قرار نمی گیرند.

امروزه، ایران روزانه 2.3 میلیون بشکه نفت میفروشد که 85 درصد از آن سهم کشورهای توسعه یافته و بزرگ است. البته، بسیاری از چاههای نفت ایران نیمه دوم عمر خود را سپری می کند و سالانه میزان تولید نفت ایران 200 هزار بشکه کاهش می یابد.

کشورهایی که روزانه از ایران بیش از 100 هزار بشکه نفت دریافت میکنند عبارتند از: هند (250 هزار بشکه)، چین (200 هزار بشکه)، ژاپن (480 هزار بشکه)، ایتالیا (160 هزار بشکه)، اسپانیا (210 هزار بشکه) و فرانسه (100 هزار بشکه). این کشور ها با امریکا دارای روابط سیاسی و اقتصادی در سطح بسیار بالایی میباشند.

رضا تقی زاده استاد دانشگاه گلاسکو در گفتگو با خبرگزاری ترند بر این باور است که، جایگزینی شرکت های بزرگ نفت با شرکت ها و بازار های کوچک برای ایران مشکلات بزرگی ایجاد خواهد کرد.

جهات منفی این اقدام، بی اعتباری شرکت های کوچک و در پی آن مشکل بیمه نفت صادراتی و به تبع آن پرداخت پول نفت و همچنین مشکلات مربوط به نقل و انتقال پول به حساب بانکی است.

کاهش حجم فروش نفت ایران در دو ماه اخیر به چین به میزان 50 درصد، یعنی 200 هزار بشکه در روز و همچنین توقف واردات نفت ایران توسط شرکت Relince هند(90 هزار بشکه در روز) باید باعث نگرانی مقامات تهران شود.

از زمان ریاست محمود احمدی نژاد از سال 2005 ، شورای امنیت سازمان ملل متحد سه بار تحریم هایی اعمال کرده که این هم باعث کاهش چهار برابری سرمایه گذاری مستقیم در این کشور شده است. در سال 2009 ، سرمایه گذاری مستقیم در این کشور به میزان 1.5 میلیارد دلار بوده است.

با توجه به برنامه "چشم انداز توسعه 20 ساله ایران"، این کشور نیاز به سرمایه گذاری در زمینه نفت و گاز به میزان 35 میلیارد دلار در سال را دارد.

به گفته مسعود میر کاظمی وزیر نفت ایران، کشور نیاز به سرمایه گذاری سالانه حداقل به میزان 25 میلیارد دلاری در زمینه نفت و گاز دارد. وی تاکید کرد که این سرمایه گذاری ها از طریق بانک های داخلی، سازمان های داخلی و شرکت های بین المللی با قراردادهای "بیع متقابل" و "فاینانس" تامین خواهد شد.

البته قرارداد بیع متقابل نمی تواند بعنوان سرمایه گذاری محصوب شود. در این نوع قراردادها شرکتهای خارجی بعنوان پیمانکار، در کوتاه مدت پروژه ای را آغاز کرده، سرمایه گذاری، انتقال تکنولوژی و نیروهای متخصص را بر عهده گرفته و بعد از تحویل و راه اندازی پروژه سرمایه اصلی و سود و منفعت تلاش خود را بصورت مرحله ای گرفته و پروژه را ترک می کند. از طرفی بخاطر تحریمهای بین المللی و خصوصا امریکا، شرکتهای بزرگ نفتی که شدیدا نیازمند به همکاری با شرکتهای امریکایی هستند و از لحاظ تکنولوژی مدرن نیازمند غرب هستند، حاضر به ریسک تامین سرمایه (فاینانس) در صنعت نفت ایران نخواهند شد.

البته، ایران قصد فروش اوراق مشارکتی ارزی بهادار در بازارهای بین المللی به ارزش 10 میلیارد یورو برای تامین سرمایه گذاری فاز 18 و 19 پروژه پارس جنوبی را دارد. پارس جنوبی نیمی از مخاذن گازی ایران (8 درصد از منابع گازی جهان) را شامل می شود.

لیکن تاخیر چند ساله اجرای این پروژه که شامل 28 فاز میباشد (در حال حاضر هفت فاز، آن هم نه با تمام ظرفیت افتتاح شده است) منجر به ایجاد بدبینی در موضوع خرید اوراق بهادار و سود حاصل از آن توسط اشخاص و شرکتها میشود و این گزینه به احتمال زیاد ناموفق خواهد بود.