جنگ فرسایشی ایران و غرب

سیر حوادث در آستانه مذاکرات ایران با کاترین اشتون رئیس بخش سیاست خارجی اتحادیه اروپا در 5 دسامبر در ژنو نشان دهنده تداوم جنگ فرسایشی تهران و کشورهای غربی و احتمالا رسیدن این پروسه به نقطه ای حساس است.

ترور اخیر دو دانشمند هسته ای در ایران، گزارش جدید دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره برنامه هسته ای ایران و مذاکره آن در شواری قضات آژانس بین المللی انرژی اتمی، اعمال تحریمهای جدید آمریکا علیه ایران و همچنین اطلاعات اخیر "ویکی لیکس" در مورد ایران، بر دور جدید مذاکرات پس از 14 ماه تعلیق مذاکرات بدون تأثیر نخواهد بود.

در سپتامبر سال 2009 پس از مذاکرات بی نتیجه گروه 5+1 (روسیه، چین، آمریکا، فرانسه، انگلیس و آلمان) با ایران، اگرچه مذاکرات مسکوت مانده ، لیکن پروسه ها و حوادث مهمی پیرامون برنامه هسته ای ایران درجریان بوده است.

9 ژوئن سال جاری شورای امنیت سازمان ملل متحد 4-مین قطعنامه اعمال تحریمات اقتصادی جدید علیه ایران (قطعنامه 1929) را صادر کرد. اعمال تحریمات شدید آمریکا غرب علیه ایران، ترور دانشمند اتمی ایران که در فهرست تحریمات قطعنامه 1747 قید شده بود و برخی حوادث مهم دیگر نشان دهنده بدتر شدن وضعیت و افزایش بدبینی (نسبت به دور قبلی مذاکرات) میان طرفین مذاکره شده است.

ایران متخصصین هسته ای گروه 5+1 را در تلاش برای اقدامات تروریستی اتهام کرده است. احمدی نژاد در سخنرانی خود در استان مازنداران در این مورد بیان کرده که اگر بار دیگر نیز چنین حوادث تروریستی رخ دهد، از اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد به دادگاه شکایت خواهد کرد. احمدی نژاد قرار گرفتن نام دانشمندان هسته ای ایران در قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد را دلیل آن دانسته است.

صبح روز دوشنبه،‌ زمانی که دکتر مجيد شهرياری، استاد فيزيک و عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد بهشتی و همچنين محقق جمهوری اسلامی ايران در پروژه سزامی، به همراه راننده و همسرش به سمت دانشگاه در حرکت بود، بر اثر انفجار بمبی که موتورسواران ناشناس در والی ميدان ارتش به بدنه خودرو حامل وی چسبانده بودند،‌ کشته شد و همسرش نیز زخمی شد.

اخیرا، ایران نسبت به اعلام جزئیات برنامه های هسته ای خود توسط آژانس بین المللی انرژی اتمی با حساسیت بیشتری برخورد می کند. ایران گزارش مورخ 23 نوامبر دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد اعلام تعداد سانتریفیوژهای این کشور را مورد انتقاد قرار داده است.

خیلی جالب است که در گذشته نیز در گزارشهای دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی برخی جزئیات فنی برنامه های هسته ایران اعلام شده بود، لاکن ایران مانند حالا نسبت به آن عکس العمل نشان نداده بود.

بر اساس اطلاعات سایت "ویکی لیکس"، حکومت اوباما از اول امید نداشته که مشکلات برنامه هسته ای ایران از طریق مذاکرات دیپلوماتیک قابل حل باشد و برخی از کشورهای عربی نیز همانند اسرائیل از برنامه حمله آمریکا به ایران حمایت میکردند.

با عنایت به این اسناد که برای ایران هم تازگی ندارد، ایران حق دارد که حد اقل تا در حد دفاع از خود و تا دستیابی به تکنولوژی تولید سلاح هسته ای (نه خود سلاح هسته ای)، اجرای برنامه های خود را ادامه داده و پیشرفت کند. در واقع نه تحریمات اقتصادی و نه امتیازات اقتصادی نمتیواند مانع دستیابی یک رژیم روی دروی با خطر بقای خود، به ضمانت استراتـژیک حیاتش باشد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست.

تحولات در برنامه هسته ای ایران

پیشنهاد مبادله اورانیوم در 14 ماه پیش موافق با منافع غرب و ایران بود، لاکن هم اکنون نه ایران و نه غرب نسبت به آن علاقه مند نیستند و این مسئله را دز لیست اولویتهای مذاکره قرار نمیدهند. در واقع ذخایر اورانیوم ایران در سال 2009 به میزان 1500 کیلوگرم بود و هم اکنون به 3200 کیلوگرم رسیده است. همچنین ایران فرایند غنی سازی 20 درصدی اورانیوم را آغاز کرده و هم اکنون این کشور 35 کیلو ذخیره اورانیوم 20 درصدی دارد. اگرچه، ایران برای تبدیل این مقدار گاز اورانیوم به سوخت راکتور باید تکنولوژیهای آن را هم فراهم کند، با این حال اگر ایران بتواند این 35 کیلو اورانیوم 20 درصدی خود را به سوخت هسته ای تبدیل کند، راکتور تهران حداقل برای 5 سال آینده میتواند فعالیت کند.

راکتور امیرآباد تهران در سال 1960 ساخته شده و برای مقاصد طبی و تولید رادیوایزوتوپها فعالیت میکند. در سال 1990 برای آخرین بار به مبلغ 5 میلیون دلارسوخت برای این راکتور از آرژانتین خریده شده است.

از سوی دیگر سانتریفیوژهای فعال در راکتور نطنز نیز سه بار کمتر از گذشته شده است. کاهش سانتریفیوژهای فعال و افزایش دو برابری حجم ذخایر اورانیوم کم غلظت در این کشور نشان میدهد که ایران نوع جدیدی از سانتریفیوژها با راندمان بالا تولید و راه اندازی کرده است.

ایران برای تامین سوخت نیروگاه های هسته ای خود باید 60 هزار سانتریفیوژ فعال داشته باشد. لاکن برای تولید اورانیوم کلاهک سلاح هسته ای و غنی سازی 90 درصدی اورانیوم همین مقدار سانتریفیوژ (3000 عدد) کفایت میکند.

از سوی دیگر نفوذ ویروس استاکس نت در سایتهای هسته ایران و ترور برخی از دانشمندان هسته این کشور نشان میدهد که علاوه بر تحریمهای غرب، جنگ فرسایشی غرب علیه ایران کماکان ادامه دارد.

تحولات نشان میدهد که به همان مقداری برگهای برنده طرفین برای رو کردن در میز مذاکرات افزایش یافته، به همان میزان نیز بدبینیها و سوء زنها نیز افزایش یافته، حتی تا جایی که فضای لازم برای استفاده و رو کردن برگهای برنده احتمالا میسر نخواهد بود.

خاتین اوغلو در مقاله ای برای ایسنا: ادامه آلودگي درياي خزر جبران‌ناپذير خواهد بود

يك کارشناس سياسي آذربايجان در تحليلي برای خبرگزاری ایسنا نوشت: نبود توجه کافي کشورهاي ساحلي به وضعيت زيست محيط درياي خزر و حل نشدن مساله رژيم حقوقي اين درياي بسته، در صورت ادامه يافتن مي‌تواند تبديل به بحراني جبران‌ناپذير شود.

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، دالغا خاتين اوغلو ـ کارشناس سياسي آذربايجان و مدير بخش فارسي خبرگزاري ترند ـ در تحليلي درباره آلودگي درياي خزر نوشت: نبود توجه کافي کشورهاي ساحلي به وضعيت زيست محيط درياي خزر و حل نشدن مساله رژيم حقوقي اين درياي بسته در صورت ادامه يافتن مي‌تواند تبديل به بحراني جبران ناپذير شود. البته، رييسان‌ کشورهاي ساحلي خزر در جلسه‌اي در تهران در سال 1382 ‌مقرراتي براي حفاظت از محيط زيست دريايي درياي خزر موسوم به «کنوانسيون تهران» وضع کردند و اين کنوانسيون به عنوان، اولين توافق جامع پنج کشور ساحلي درياي خزر موجب دلگرمي است، اما، اعداد و ارقام مربوط به آلودگي، منابع زيست محيطي و جانوري درياي خزر چندان اميد بخش نيست.

هم اکنون سالانه 75 هزار تن محصولات و زباله‌هاي نفتي از طريق رودخانه‌ها به خزر سرازير مي‌شود. و اين در حالي است که هر تن آلاينده نفتي مساحتي حدود 12 کيلومتر مربع را آلوده مي‌كند. رود ولگاي روسيه که 300 شعبه الحاقي آن از مسير زندگي 80 ميليون نفر مي‌گذرد به تنهايي 95 درصد آلودگي درياي خزر از چرکاب‌ها را موجب مي‌شود. رودخانه اورال روسيه نيز با عبور از مناطق هسته‌يي اين کشور آلاينده‌هاي راديو اکتيو را وارد خزر مي‌کند.

وضعيت در ديگر کشورها هم رضايت بخش نيست. هم اکنون در مناطق ساحلي درياي خزر روي هم‌رفته بيش‌تر از 200 شهر و روستا موجود است که فاضلاب‌هاي صنعتي، خانگي و کشاورزي خود را راهي خزر مي‌کنند. فقط از شهر صنعتي باکو سالانه حدود 300 ميليون متر مکعب فاضلاب وارد درياي خزر مي‌شود و طبق آمار سازمان غيردولتي «سبزها»ي آذربايجان حدود 3000 چاه نفتي در منطقه آبشرون آذربايجان موجب آلايش 35 هزار متر مکعب آب خزر مي‌شود.

در برخي از نقاط خزر آلاينده‌هاي نفتي تا 10 برابر و ساير آلاينده‌ها تا 3 برابر حد استاندارد است و به تازگي مناطق فاقد محيط زيست در درياي خزر پديد آمده که تا 20 برابر حد استاندارد تراکم آلاينده‌ها را در بر دارد.

تاسيسات نفتي قزاقستان که ذخاير آن عمدتا در زير آب قرار دارد بيش‌ترين سهم آلاينده‌هاي نفتي خزر را به خود اختصاص داده است.

البته در سال‌هاي اخير دولت آذربايجان تدابيري براي نصب دستگاه‌هاي تصفيه بر ورودي فاضلاب‌هاي صنعتي و خانگي و بهينه‌سازي تاسيسات نفتي خود انجام داده است و جمهوري اسلامي ايران نيز در چندين منطقه دستگاه‌هاي تصفيه آب نصب کرده است، اما با توجه به عمق بسيار زياد درياي خزر در مناطق جنوبي که بعضا به 1000 متر مي‌رسد و به‌خاطر حرکت اندک آب، آلاينده‌ها در اين مناطق متراکم مي‌شود، آذربايجان و ايران بايستي سهم بيش‌تري را در ممانعت از ورود آلاينده‌ها به خزر بر عهده گيرند.

بيش از 300 رشته رودخانه کوچک و بزرگ در اراضي ايران و در مسير زندگي بيش از 8 ميليون نفر جاري است و به خزر منتهي مي‌شود، منجمله، رودخانه‌هاي سفيدرود، حويق، ليمير، تنکابن، شلمان‌رود، تجن، خواجه نفس (گرگان‌رود)، شيررود و قره‌سو که در مسير عبور همگي آن‌ها روستاها، مناطق صنعتي، کشاورزي و شهرها قرار دارد و همت مضاعفي را از دولت ايران براي ممانعت از ورود الاينده ها در خزر مي طلبد.

متاسفانه نبود تعيين رژيم حقوقي درياي خزر و توجه کشورهاي ساحلي و فرامنطقه‌يي به منابع انرژي اين دريا موجب غفلت از وضعيت زيست محيطي درياي خزر شده است.

نشست آتي رييسان‌جمهور کشورهاي ساحلي درياي خزر در تاريخ 18 نوامبر در باکو برگزار مي‌شود که انتظار مي‌رود در ديدار رهبران 5 کشور ساحلي خزر کنوانسيون امنيتي درياي خزر به عنوان دومين کنوانسون به امضا برسد و به‌عنوان يک گام رو به جلو ديگر راه را براي حل رژيم حقوقي درياي خزر راه را براي استفاده بهينه از منابع زيستي، انرژي، امنيت و مخصوصا اکولوژي درياي خزر باز کند.

چرا مقام‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان سفر می‌کنند؟

هفته پیش وزیر دفاع ایران با مقام‌های دولت آذربایجان دیدار کرد. قرار است در روزهای آینده محمود احمدی‌نژاد و علی لاریجانی نیز به باکو سفر کنند. دو کارشناس درباره‌ی اهداف و انگیزه‌ی سفر مقام‌های ایرانی توضیح می‌دهند.

ایران جزو نخستین کشورهایی‌ست که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت. آذربایجان در طول ۷۶۵ کیلومتر با ایران مرز زمینی و آبی دارد. هر دو کشورعضو سازمان‌های منطقه‌ای "همکاری اقتصادی اکو"، "سازمان کنفرانس اسلامی" و گروه‌های کاری مربوط به دریای خزرهستند.

مناسبات دو کشور در سال‌های اخیر به ویژه در امور "مسائل امنیتی" و "دریای خزر" با تنش‌های فراوان همراه بود و این اختلافات همچنان لاینحل مانده است. حال آیا دیدار رئیس جمهوری و رئیس مجلس ایران از آذربایجان برای کاهش این تنش‌ها موثر خواهد افتاد؟

"سنگ‌اندازی ایران در تفاهم‌نامه‌ی صلح مادرید"

دالغا خاتین‌اوغلو، مدیر بخش فارسی خبرگزاری "ترند نیوز" انگیزه‌ی سفرمقام‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان را این گونه توضیح می‌دهد: «این سفرها به دلیل فرار از انزوا و برهم زدن تفاهم‌نامه‌ی صلح موسوم به مادرید انجام می‌گیرد.

این تفاهم‌نامه با ميانجيگری "گروه مينسک" سازمان امنيت و همکاری اروپا به رياست آمريکا، فرانسه و روسيه در حال مذاکره است. طبق تفاهم‌نامه‌ی مادريد، آزادسازی ۵ منطقه از ۷ منطقه‌ی اشغالی اطراف قره‌باغ کوهستانی و استقرار نيروهای حافظ صلح سازمان ملل و ناتو در اراضی حائل مرزهای آذربايجان و ارمنستان در نظر گرفته شده است».

به نظر این کارشناس مقیم باکو، ایران تمایلی به حضور نیروهای خارجی در همسایگی‌ خود ندارد و تلاش می‌کند به آذربایجان نزدیک شود.

کارشناس روس: هدف ایران کاهش تنش باهمسایگان است

اما خانم النا بونایوا، کارشناس ارشد بخش ایران در ‌"انستیتوی شرق‌شناسی علوم روسیه" در مسکو، نویسنده‌ی کتاب "شکل‌گیری مرز بین روسیه و ایران"، نظر دیگری دارد. وی به تلاش ایران در کاهش تنش با همسایگان خود اشاره می‌کند: «ایران با جمهوری آذربایجان همسایه است و مرزهای طولانی و تاریخ مشترکی دارد. در فرهنگ و آداب و رسوم هم وجه اشتراکات فراوانی بین این دو کشور هست. اما بین ایران و آذربایجان در خصوص خطوط مرزی و دخالت گروه‌های دینی هم مشکلات زیادی وجود دارد. به ویژه در حوزه‌های نفت و گاز واقع در دریای خزر بین دو کشور اختلافات همچنان موجود است».

در عین حال خانم بونایوا، کارشناس روس، معتقد است که ایران قصد دارد با تمامی همسایگان خود روابط خوبی داشته باشد و مشکلات خود را با آنها کاهش دهد.

دولت آذربایجان مخالف همکاری ایران با ارمنستان

به نظر دالغا خاتین‌اوغلو، کارشناس مقیم باکو بین ایران و آذربایجان بر سر مسائل امنیتی هم اختلاف نظر وجود دارد. وی می‌گوید که از دید مقام‌های آذربایجانی، ایران در منطقه متفق ارمنستان به حساب می‌آید: «ایران و ارمنستان قرارداد همکاری‌های دفاعی دارند و در پروژه‌های بزرگی چون خط راه آهن، ساخت سد در ارس و احداث نیروگاه برق-آبی و ساخت خط لوله‌ی ترانزیت فرآورده‌های نفتی همکاری می‌کنند. مقام‌های آذربایجان به ویژه مخالف همکاری ایران در مناطق اشغالی خود هستند».

به نظر خاتین‌اوغلو، چندی پیش صفر ابی‌يف، وزير دفاع آذربايجان در دیدار با سردار وحيدی، وزیر دفاع ایران، صریحا از مواضع ایران در قبال ارمنستان انتقاد کرده است. ابی‌یف گفت: «نگرانی ما از برخی کشورها که رو در روی ما حرف از روابط دوستانه می‌زنند، ولی پشت سر ما به دنبال گسترش روابط اقتصادی و سياسی خود با ارمنستان هستند، کماکان به قوت خود باقيست».

مخالفت ایران با حضور اسرائیل در جمهوری آذربایجان

از سوی دیگرهمکاری‌های امنیتی- نظامی آذربایجان با اسرائیل و آمریکا نیز یکی از موارد تنش بین دو کشور به حساب می‌آید. ایران مخالف حضور آمریکا و اسرائیل در این کشور است.

آمریکا یک رادار در مرز آستارا برای آذربایجان احداث کرد و طرح "نگهبان خزر" را از سال ۲۰۰۳ اجرا می‌کند و بیشتر از ۱۶۰ میلیون دلار سرمایه‌ برای این پروژه تخصیص داده است. اسرائیل هم دفتر نمایندگی "البیت" شرکت سازنده‌ی هواپیماهای بدون سرنشین را در آذربایجان افتتاح کرد.

آذربایجان سال گذشته یک توافق‌نامه‌ی دریافت سامانه‌ی اس ۳۰۰ با روسیه را نیز امضا کرد. اين سامانه برای دفاع از جت‌های جنگنده، موشک‌های کروز و بالستيک طراحی شده و فقط ایران این تجهیزات را درهمسایگی آذربایجان دارد. کارشناسان نتیجه می‌گیرند که این موضوع به روشنی نمایانگر عدم اعتماد دو همسایه به یکدیگر است.

سفر احمدی‌نژاد به جمهوری آذربایجان

گفته می‌شود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور ایران به زودی به باکو سفر خواهد کرد. اکثریت مردم آذربایجان شیعی مذهب هستند، آیا این مسئله در سفر مقام‌های ایران نقشی دارد؟

خاتین‌اوغلو در پاسخ به این سئوال دویچه‌وله می‌گوید که احمدی‌نژاد در سفرهای پیشین خود به باکو مورد استقبال مردمی قرار نگرفته است. وی در ادامه گفتگوی خود متذکر می‌شود: «در آذربایجان مانند لبنان، گروهی مانند حزب‌الله نیست که این استقبال را سازماندهی کند و در عین حال مردم آذربایجان به مقام‌های ایرانی به عنوان نقض‌کننده‌ی حقوق آذری‌های ساکن این کشور به دیده‌ی خوبی نگاه نمی‌کنند».

دیپلماسی فعال ایران: تبدیل تهدید به فرصت

برخی از کارشناسان همچنین معتقدند که ایران با توجه به تهدید حضور نظامی آمریکا یا ناتو در آذربایجان و همچنین با تلاش‌های اسرائیل برای حضور بیشتر در این کشور، دست به یک دیپلماسی فعال زده، تلاش می‌کند "تهدید را به فرصت" تبدیل کند. این دیپلماسی تا کنون در موضع و سیاست "تمایل بیشتر به غرب، با رعایت حال ایران" جمهوری آذربایجان تغییری به وجود نیاورده است.

به نظر کارشناسان محلی بسته نشدن حتی یک قرارداد در سفر سردار احمد وحیدی وزیر دفاع ایران به جمهوری آذربایجان خود نشانه عدم تمایل آذربایجان به نزدیکی بیشتر به ایران است.

اما آیا با سفر احمدی‌نژاد و علی لاریجانی به باکو نیز عامل "عدم تمایل نزدیکی به ایران" همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند؟

طاهر شیرمحمدی
تحریریه: علی امینی

موضع برتر ایران در مذاکرات آتی با کشورهای 5+1

به احتمال زیاد در روزهای 15 الی 18 نوامبر در وین دور جدید مذاکرات سعید جلیلی و کاترین اشتون رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا بعنوان نماینده گروه 5+1 (پنج عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد و آلمان) برگزار خواهد شد. آخرین دو مذاکرات بین طرفین در اکتبر سال گذشته برگزار شده بود. با این وجود، در یک سال اخیر در برگ برنده های ایران و کشورهای غربی و موضع دست بالای آنها تغییرات مهمی رخ داده است.

دور جدید مذاکرات بین کاترین اشتون و سعید جلیلی دبیر شورای عالی امنیت ایران برگزار خواهد شد.

رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت خارجه ایران بیان کرده که در دور جدید مذاکرات بسته پیشنهادی گروه 5+1 و ایران مورد مذاکره قرار خواهد گرفت. به گفته وی، احتمال دارد که این مذاکرات در چهارچوب مشترکات بسته های پیشنهادی طرفین انجام بگیرد.

ایران برای مذاکرات با گروه 5+1 بسته پیشنهادی خود را در سپتامبر سال گذشته در زمینه های کلی مانند برقراری ثبات در افغانستان و خاورمیانه ارائه داده بود.

آمریکا نیز با تاکید بر ضرورت اولویت مذاکرات در رابطه با برنامه هسته ای ایران، بسته پیشنهادات تهران را "غیر جدی" عنوان کرده بود. آمریکا پیشنهادات ایران را تاکنون قبول نکرده است. لیکن، استقبال با شکوه و بی نظیر مردم لبنان از رئیس جمهور ایران طی سفر هفته گذشته خود به بیروت، و سفر نوری المالکی نخست وزیر عراق و درخواست کمک از ایران برای خاتمه دادن به وضعیت بن بست پست نخست وزیری این کشور بعد از هفته ماه و همچنین درخواستهای مکرر مقامات آمریکا، اروپا و افغانستان از ایران جهت همکاری برای برقراری ثبات در افغانستان نشان نفوذ بالای ایران در منطقه استفاده دارد و بعید است که ایران از این برگ برنده خود در مذاکرات استفاده نکند.

ریچارد هالبروک نماینده ویژه آمریکا در امور پاکستان و افغانستان در کنفرانس منحصر به امنیت افغانستان در رم پایتخت ایتالیا بر نقش مهم ایران در برقراری ثبات در افغانستان تاکید کرده است.

در واقع در راستای برقراری ثبات در عراق نیز در سال 2007 پس از برگزاری 3 دور مذاکرات بین سفرای آمریکا و ایران در بغداد، پیشرفت چشمگیری حاصل شده است. با این حال ایران نقش نفوذ خود در منطقه را خوب میداند.

غرب از ایران درخواست میکند که فقط در مذاکرات پیرامون برنامه هسته ای شرکت کند. لاکن ایران نمیتواند نقش نفوذ خود در منطقه را نادیده بگیرد. برتری موضع ایران در قبال مذاکرات با گروه 5+1 ، فقط بخاطر نفوذ این کشور در منطقه نیست. بلکه ایران در سالهای اخیر موفقیتها و دستاوردهای چیمگیری در زمینه هسته ای نیز داشته است.

در ماه اکتبر سال گذشته پیشنهاد ارائه شد که بر اساس آن ایران می بایست از طریق آژانس بین المللی انرژی اتمی اورانیوم با غلظت پایین (3.5 درصد) خود را با سوخت اورانیوم 20 درصدی مبادله میکرد. در آن هنگام ذخایر اورانیوم کم غلظت ایران 1500 کیلوگرم بود. لیکن، در 30-مین گزارش یوکیو آمانو دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد برنامه هسته ای ایران اذعان میشود که ایران هم اکنون 2800 کیلوگرم اورانیوم کم غلظت (3.5 درصدی) در اختیار دارد. یعنی در مقایسه با سال گذشته ذخایر اورایوم کم غلطت (3.5 درصدی) ایران حدود 2 برابر افزایش یافته است.

به رغم برتری موضع ایران در مذاکرات گروه 5+1 ، برای توقف توسعه برنامه های هسته ای تابحال شورای امنیت سازمان ملل متحد 6 قطعانامه علیه ایران صادر کرده است که چهار مورد آن شمال تحریمهای اقتصادی است. در روز 9 ژوئن شورای امنیت سازمان ملل متحد 4-مین قطعنامه اعمال تحریمات اقتصادی جدید علیه ایران (قطعنامه 1929) را صادر کرد. در پی آن نیز اتحادیه اروپا و امریکا تحریمهای یکجانبه گسترده ای علیه ایران تصویب کردند. بر اساس برخی از این تحریمها، کاهش صادرات بنزین به ایران نیز در نظر گرفته میشود. پس از صدور این قطعنامه وضعیت اقتصادی ایران تاحدودی وخیم شده است. شرکتهای بزرگ نفتی فعالیت خود در ایران را متوقف کرده اند. درآمدهای نفتی و محصولات نفتی 85 درصد از درآمد صادرات ایران را تشکیل میدهد و در یک سال اخیر صادرات نفت ایران 13 درصد کاهش یافته است.

ایران توسط ابزارهای مختلف توانسته خود را از تحریمات حفظ کند. علی الخصوص شرکتهای چینی به سرعت جای شرکتهای غربی در ایران را میگیرند. به عبارت دیگر ایران با ترفندهایی تحمل تحریمات غرب را دارد. اما سوال اینجاست که کشورهای غربی تا چه مدت زمانی توانایی تحمل مشکلات موجود در منطقه و از جمله در عراق، افغانستان، یمن، لبنان و فلسطین را دارند؟ به نظر من، تحریمات جهانی علیه ایران برای مدت زمان معینی قابل تحمل خواهد بود. لاکن کشورهای غربی برای خروج از گرداب منطقه، فرصت چندانی ندارند و مجبور به مذاکرات با ایران بر اساس بسته پیشنهادات این کشور مبنی بر مشارکت در حفظ ثبات منطقه هستند.

انتقال گاز دریای خزر به ترکیه

«رادیو دویچه وله»

طاهر شیرمحمدی

تحریریه: داود خدابخش

خرید گاز خزر توسط ترکیه وابستگی گازی این کشور به روسیه و ایران را کاهش خواهد داد. کوتاه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر انتقال گاز به ترکیه منطقه ایران است. اما ایران فرصت ترانزیت گاز منطقه را به دلیل تحریم‌ها از دست داده است.

رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه روز چهارشنبه (۲۹ سپتامبر / ۷مهر) اعلام کرد، قراردادی به منظور حمایت از پروژه‌ی خط لوله‌ی نابوکو در ماه اکتبرامضا خواهد شد.

راینهارد میچک، رئیس خط لوله‌ی نابوکو نیز اخیرا تائید کرد که این خط لوله در سال‌های نخست با گاز آذربایجان و عراق تامین خواهد شد.

آذربایجان سالانه ۲۸ میلیارد متر‌مکعب گاز تولید می‌کند و این میزان در چند سال آینده به ۵۵ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. این کشور به ترکیه، گرجستان، روسیه گاز صادرمی‌کند.

ایران قصد دارد از جمهوری آذربایجان گاز بخرد

دالغا خاتین‌اوغلو، رئیس بخش فارسی خبرگزاری ‌‌‌‌‌‌‌"ترند نیوز" در باکو، درباره‌ی حجم صادرات گاز این کشور به دویچه‌وله می‌گوید: «آذربایجان بالغ بر ۲ تریلیون مترمکعب ذخایر ثابت شده‌ی گازی دارد. این کشور حدود ۷ میلیارد مترمکعب گاز صادر می‌کند. ۵ میلیارد به ترکیه، یک میلیارد به گرجستان و یک میلیارد مترمکعب نیز به روسیه می‌فروشد. ایران نیز روزانه ۱ / ۲ میلیون مترمکعب گاز آذربایجان را از طریق سوآپ به نخجوان ارسال می‌کند».

مطبوعات آذربایجان خبر می‌دهند که ایران آماده است سالانه تا ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز از این کشورخریداری کند.

ترکیه بزرگترین مشتری گازی آذربایجان

یکی از مشتری‌های عمده‌ی گازی آذربایجان ترکیه است. این کشور اخیرا نیز قراردادی مبنی بر خرید گاز بیشتر خزر انعقاد کرد. به نظر خاتین اوغلو، این قرارداد ترانزیت گاز آذربایجان از طریق ترکیه به بازارهای غرب، سوآپ گاز از طریق ترکیه به نخجوان و بازنگری قیمت گاز صادراتی به ترکیه را شامل می‌‌شود.

بنا به گفته‌ی این کارشناس مقیم باکو، ترکیه گاز آذربایجان را تا به حال سه برابر کمتر از نرخ جهانی آن خریداری می‌کرده و با انعقاد قرارداد جدید نرخ گاز را به روز خواهد کرد. شرکت نابوکو از انعقاد قرارداد گازی ترکیه و آذربایجان استقبال کرد.

مشکلات ترکیه در خرید گاز ایران

کارشناسان امور ترکیه و ایران در گفتگو با دویچه وله اظهارکردند، بخش عمده‌ی نیازهای گازی ترکیه توسط ایران تامین می‌شود و ترکیه با قطع شدن گاز ایران دچار مشکل می‌شود.

این نظر را خاتین‌اوغلو کارشناس مقیم باکو نیز تائید می‌کند و می‌افزاید: «تنوع مسیرهای واردات گاز برای ترکیه حیاتی است. انفجارهای متعدد در خطوط گازی ایران − ترکیه، تحریم‌های بین‌المللی و وضعیت اسفناک پارس جنوبی، و از طرفی نیز عادت همیشگی روسیه به بازی کردن با کارت گاز برای خریدارانش، ترکیه را مجبور به اتخاذ سیاست تنوع‌بخشی به مسیرهای واردات انرژی کرده است».

این کارشناس تاکید می‌کند «علی‌رغم بحران مالی جهانی، به لحاظ رشد اقتصادی ترکیه پس از چین در جایگاه دوم قرار گرفته است و نیازهای این کشور به منابع انرژی روز به روز بیشتر می‌شود.»

از بین رفتن فرصت‌های ایران

به عقیده کارشناسان غربی در حوزه‌ی گاز، از جمله ولادیمیر سوکور، کارشناس "موسسه تحقیقی بنیاد جیمز تاون در واشنگتن، «ایران فرصت استراتژیک ترانزیت گازی منطقه» را از دست می‌دهد. این کارشناس در گفتگو با بخش فارسی دویچه وله خاطرنشان می‌کند، ایران نزدیک‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راه برای ترانزیت گاز دریای خزر و آسیای میانه به حساب می‌آید.

سوکور معتقد است، به دلیل کاهش منابع گازی دنیا و نیاز شدید بازار اروپا به این انرژی، گاز ایران و همچنین خرید گاز منطقه از طریق ایران به نفع کشورهای غربی خواهد بود. وی در ادامه‌ی صحبت‌هایش به پیوستن ترکمنستان به خط لوله‌ی نابوکو هم اشاره می‌کند و نتیجه می‌گیرد که احداث خط لوله‌ی شرق−غرب در این کشور به معنای پیوستن ترکمنستان به خط لوله‌ی نابوکو و نهادینه شدن این پروژه است.

«مشکلات نابوکو هنوز حل نشده است»

خاتین‌اوغلو، کارشناس مقیم باکو با نظر سوکور موافق نیست. وی می‌گوید، با وضعیت تحریم‌ها، صحبت از مشارکت ایران در پروژه‌های گازی منطقه صحیح نیست.

وی در این رابطه چنین توضیح می‌دهد: «ترکمنستان متعهد به پیوستن به نابوکو نشده است. این کشور اکنون روی پروژه‌ی خط لوله شرق−غرب که قرار است گاز حوزه‌های شرقی کشور را که عمده ذخایر گازی ترکمستان است به اراضی غربی و ساحلی ترکمنستان در خزر برساند. در صورت موفقیت در جذب سرمایه و عملی شدن این طرح، ترکمنستان می‌تواند بالقوه تامین‌کننده‌ی بخشی از گاز نابوکو باشد، اما مشکل فقط این نیست.»

این کارشناس در ادامه می‌گوید: «ترکمنستان حاضر است گاز خود را فقط در مرزهای خود بفروشد، یعنی حاضر به ترانزیت آن نیست. به عبارت دیگر، ترکمنستان حاضر به اشتراک در طرح ساخت خطوط گازی نابوکو نیست و فقط حاضر است اگر خط لوله نابوکو در خزر عملیاتی شود، مقداری گاز به آن تزریق کند.»

امیدواری مسئولین نابوکو به صدور گاز دریای خزر

اتحادیه‌ی اروپا و آمریکا از خط لوله‌ی نابوکو حمایت می‌کنند. راینهارد میچک، رئیس این خط لوله ‌در گفتگو با بخش فارسی دویچه وله اظهارامیدواری کرد که «درمهلت تعیین شده بهره‌برداری از گاز آذربایجان و کشورهای آسیای مرکزی از طریق خط لوله‌ی نابوکو در کشورهای عضو اتحادیه اروپا آغاز خواهد شد.»

اردوغان، نخست وزیر ترکیه نیز به خبرگزاری آناتولی گفته است، کشورش «در انتظار تحقق این پروژه» است.

سهامداران پروژه خط لوله‌ی نابوکو شرکت‌های او. ام. فا.OMV اتریش، مول MOL مجارستان، بلغار گاز Bulgargaz بلغارستان، ترانس گاز Transgaz رومانی، بوتاش Botash ترکیه و ار. و. ا. RWE آلمان می‌باشند. حداکثر ظرفیت انتقال خط لوله‌ی نابوکو ۳۱ میلیارد متر مکعب گاز در سال خواهد بود.

روسیه همچنان متفق ایران است

دستور دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه در مورد امتناع از تحویل سیستم پدافند ضد موشکی اس - 300، سلاح های زرهی و تجهیزات سنگین نظامی روسیه به ایران، به معنی نزدیکی مسکو با غرب و رویگردانی از ایران نیست.

دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه روز گذشته در عمل به تحریم سازمان ملل متحد فرمان عدم تحویل سیستم اس - 300 و سایر سلاح ها و تجهیزات نظامی به ایران را صادر کرد. در فرمان دمیتری مدودیف رئیس جمهور روسیه آمده که تحویل سیستم اس - 300 ، خودروهای زرهی، جنگنده ها، بالگردها و کشتیهای جنگی به ایران بخاطر اجرای قطعانه شماره 1929 شورای امنیت سازمان ملل متحد ممنوع اعلام میشود.

در حقیقت روسیه بعنوان عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد در عمل به قطعانه شماره 1929 که خودش به آن رای مثبت داده، اقدام کرده است.

پس از امضای این فرمان رئیس جمهور روسیه، سرگی ریابکوف معاون وزیر خارجه روسیه در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک به خبرنگاران گفت: فرمان رئیس جمهور روسیه بیانگر قطع همکاریهای نظامی روسیه و ایران نیست.

ایقور کرچنکو عضو شورای اجتماعی وزارت دفاع روسیه نیز قبل از آن به خبرگزاری «ریا نوستی» گفته بود که توقف همکاریهای نظامی روسیه-ایران، 13 میلیارد دلار خسارت مالی طی سالهای آینده بر روسیه وارد خواهد کرد.

تمامی اینها بیانگر آن است که سخنان سرگی ریابکوف بر اساس واقعیتها بوده است.

همکاریهای روسیه با غرب

6 سپتامبر در چهارچوب سفر اهود باراک وزیر دفاع اسرائیل به مسکو، قرارداد همکاری نظامی-فنی بلند مدت بین روسیه و اسرائیل امضا شده است. بر اساس قراردادی که در سال 2009 بین این دو کشور امضا شده بود، اسرائیل به روسیه 12 هواپیمای بدون سرنشین (پهباد) داده و طی توافق ماه سپتامبر روسیه سفارش خرید 24 هواپیمای بدون خلبان دیگر را نیز کرده است.

دو هفته پس از امضای قرارداد همکاری نظامی بین روسیه و اسرائیل، سفر آناتولی سردیوک اف وزیر دفاع روسیه به آمریکا و امضای قرارداد همکاری در زمینه مدرن سازی تجهیزات نظامی بین روسیه و آمریکا نشان داد که روسیه مدرن سازی تجهیزات نظامی خود را در صدر لیست اولویتهای خود قرار داده است.

هزینه های نظامی روسیه بطور کلی 3.5 درصد از هزینه های کل نظامی در جهان را تشکیل میدهد.

قبل از این نیز روسیه با فرانسه قراردادی در مورد مدرن سازی کشتیهای نظامی و خرید ناوهای "میسترال" از فرانسه را امضا کرده بود.

به رغم وجود این قراردادها، آمریکا نسبت به همکاریهای نظامی غرب با روسیه دیدگاه مثبت ندارد. آمریکا تصاحب تجهیزات نظامی غرب از جانب روسیه و ایجاد کمپانیهای مشترک نظامی را مغایر با منافع خود میداند. روسیه نیز نزدیکی نیروهای ناتو به اروپای شرقی، قفقاز و آسیای میانه و فعالیت آنها در این مناطق را خطر جدی برای خود قلمداد می کند.

ایران بخاطر برنامه های هسته ای خود از غرب تجرید شده است. روسیه در بازارهای ایران بدون آن که هیچ رقیبی داشته باشد، میتواند فعالیت کند.

ایران و روسیه سه ماه پیش قرارداد "نقشه راه" در زمینه نفت و گاز امضا کرده اند. روسیه تحریمات یکجانبه امریکا و اروپا ب علیه برنامه هسته ای ایران را که خارج از مفاد قطعنامه سازمان ملل است، تقبیح کرده است.

روسیه حتی پس از ارسال پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال 2006، 29 عدد موشک "Tor M1" به ایران تحویل داده است. با همکاری روسیه یک ماه پیش افتتاح نیروگاه هسته ای بوشهر در ایران انجام شد.

با این حال جلوگیری از تداوم روند غنی سازی اورانیوم در ایران برای عدم دستیابی این کشور به تولید سلاح های هسته ای، تنها هدف مشترک روسیه و کشورهای غربی در قبال ایران است.

نکات منفی در روابط روسیه-ایران

در سال 2008 حجم معاملات تجاری ایران-روسیه (بدون در نظر گیری تجارت نظامی) 3.7 میلیارد دلار بوده و بطور کلی 6 درصد از کل واردات ایران از جانب روسیه بوده است. در سال 2009 حجم مبادلات تجاری دو کشور 18 درصد کاهش یافته و به 3 میلیارد دلار رسیده است که نشان دهنده کاهش همکاریهای تجاری بوده است.

از طرفی محمود احمدی نژاد رئیس جمهور ایران بیان کرده که برای دریافت خسارت بخاطر حمله ارتش سرخ روسیه و اشغال نیمه شمالی ایران در بهبوهه جنگ جهانی در دهه چهل به داادگاه بین المللی مراجعه خواهد کرد.

از سوی دیگر ایران در اکتبر سال گذشته از ارسال 1200 کیلوگرم اورانیوم کم غلظت روسیه جهت تبدیل آن به سوخت 20 درصدی خودداری نمود. در ماه می نیز بر اساس تفاهمنامه تهران، ایران با تبادل اورانیوم در اراضی ترکیه موافقت کرد. این نیز بطور آشکار بیانگر عدم اعتماد تهران به روسیه بود که طبیعتا به مذاق روسیه خوش نیامد.

هم اکنون روسیه نه میتواند متفق استراتژیک غرب باشد و نه بر خلاف خواسته جامعه جهانی میتواند با ایران همکاریهای همه جانبه کند. لذا اقدام رئیس جمهور روسیه، نه دور از انتظار بود و نه بیانگر اتخاذ منشی جدید.

رکود در حوزه انرژی ایران پتانسیل ترکمنستان را افزایش می دهد

دو روز پیش هیاتی با ریاست آقای رياز آوان مدير دفتر منطقه‌اي وزارت انرژي آمريكا وارد ترکمنستان شد و مذاکرات پیرامون حفاری، تولید و نقل گاز طبق گفته مقامات ترکمنستان «بسیار قابل قبول و سود اور» عنوان شد.

در حالی که هفته گذشته «نئیترال » روزنامه دولتی ترکمنستان خبر رکورد تولید روزانه 75000 تن گاز مایع طبیعی توسط کارخانه تولید ال.ان.جی (گاز مایع) «نیب» را منتشر کرد، هفته جاری نیز پروژه های متنوع هیدروکربوری ترکمنستان خبرساز بود.

در حالی که دولتمردان ایران وعده پیشرفت پروژه های انرژی، تفاهمنامه های میلیاردی و چشم انداز افزایش تولیدات هیدروکربوری می دهند، همسایه شمالی ایران با عملگرایی و طی مذاکرات و چانه زنیهایی از موضع نسبتا برتر و حصول نتایج ملموس و عملی در حوزه انرژی، مسیر پیشرفت را به سرعت طی می کند.

پیشرفت در پروژه های تولید و فروش گاز مایع آذربایجان و ترکمنستان در حالی انجام می پذیرد که در پی کنار کشیدن شرکتهای شل و رپسول، هفته گذشته ایران رسما از پروژه های مایع سازی گاز دست برداشت و چندی قبل نیز قرارگاه خاتم الانبیاء سپاه پاسداران با چندین سال تاخیر فاز 15 و 16 را نیمه کاره رها کرد.

در کنار رکود ملامت آور پروژه های انرژی ایران، تکاپوی ترکمنستان در حفاری، تولید و مذاکرات پیرامون تنوع مسیرهای ترانزیت گازی قابل توجه است.

در حالی که خبرگزاری رسمی «ترکمنستان» از درخواست دولت این کشور برای تخصیص سرمایه چهارمیلیارد و صد میلیون دلاری چین به توسعه بزرگترین میدان گازی ترکمنستان موسوم به «یولاتان جنوبی» که طبق برآور شرکت «بی پی» چهارمین میدان بزرگ گازی دنیا خبر می دهد، تلویزیون ملي تركمنستان به نقل از قربان قلی بردی محمد اف رئيس جمهور اين كشور اعلام كرد كه پيشنهادات «قابل قبول و سودآور» 3 شركت نفتي آمريكايي و يك شركت نفتي اماراتي براي توسعه ميدان‌هاي نفتي ساحل درياي خزر را مورد بررسي قرار داده و براي تحقق و اجرايي شدن آنها به ارگانهای مربوطه دستورات لازم را داده است.

بردی محمد اف، از ارگانهای مربوطه دولتش خواسته است که درباره پیشنهاد یکی از شرکت های شورون آمریکا، کونوکو فیلیپس آمریکا، تی.اکس اویل امریکا و مبادله امارات ، برای حفاری در بلوک های 9 و 20 این کشور در دریای خزر، تصمیم گیری کند.

امریکا علاوه بر فعالیت در بخش میدانهای زیردریایی هیدروکربوری ترکمنستان که فقط 25 درصد از منابع انرژی این کشور را شامل می شود، مذاکرات فشرده ای را برای رفع موانع قانونی برای حضور در حوزه های خشکی این کشور آغاز کرده است، مذاکراتی که طی سفر هفته جاری هیات امریکایی به رهبری آقای رياز آوان مدير دفتر منطقه‌اي وزارت انرژي آمريكا و سفر ماه گذشته آقای ریچارد مورنینگ استار فرستاده ويژه وزارت امور خارجه آمريكا در امور انرژي اوراسيا مذاکره شده است.

در حالی که شرکتهای بزرگ نفتی و گازی دنیا از پروژه های انرژی ایران یکی پس از دیگری رویگردان شده اند، شركت ملي گاز "تركمن گاز " در سال جاري ميلادي به منظور توسعه ميدان گازي "يولوتان جنوبي " قراردادهايي با شركت ملي نفت چين به مبلغ 3 ميليارد و 100 ميليون دلار(علاوه بر درخواست سرمایه گذاری جدید 4.1 میلیاردی )، شركت بين‌المللي "پتروفاك " امارات متحده عربي به ارزش 3 ميليارد و 900 ميليون دلار، شركت نفت و گاز عربي "خليج " يك ميليارد و 200 ميليون دلار، شركت هاي كره اي "ال جي " و "هيونداي " به ارزش يك ميليارد و 500 ميليون دلار امضا كرده است.

لیست شرکتهای مجذوب ترکمنستان فقط به آنچه که اشاره شد ختم نمی شود، هم اکنون در راستاي استقبال دولت تركمنستان از حضور و جلب سرمايه‌گذاري خارجي، شركت نفتي "پتروناس " مالزي، "دراگون اويل " انگليس - امارات، "مائرسك اويل " دانمارك، "بورئد هيل " كانادا، "ONGC " هند، "اني " ايتاليا و نيز شركت‌هاي آلماني "وينترسهال " و "RWE Dea AG " نیز بر اساس موافقتنامه تقسيم محصول در حال عمليات اكتشافي در درياي خزر در بخش هاي لرزه نگاري، تحقيقاتي و توليد نفت و گاز هستند.

لازم به یادآوری است که تولیدات گازی ترکمنستان در مقایسه با دو سال قبل حدود دو برابر افزایش یافته و به 75 میلیارد متر مکعب در سال رسیده است و قرار است تا 20 سال دیگر به سه برابر حجم کنونی برسد. طبق آخرین برآورهای BP ذخایر گازی ترکمنستان حدود 8.1 تریلیون متر مکعب است که تقریبا نیمی از آن در حوزه گازی یولاتان است.

تلاش ترکمنستان برای افزایش تنوع مسیرهای ترانزیت گازی نیز در خور توجه و هشداری برای ایران است. در حالی که در آذرماه سال گذشته مراسم افتتاحیه خط لوله هفت هزار کیلومتری ترکمنستان-ازبکستان-قزاقستان-چین برگزار شد، مذاکرات پیرامون خط لوله گازی ترکمنستان-افغانستان-پاکستان-هند موسوم به «تاپی» نیز فعالتر شده و طی یک ماه گذشته چهار دور نشست میان مقامات هر چهار کشور برای عملیاتی کردن این پروژه انجام شده است. این پروژه رقیب خط لوله موسوم به «صلح» است که قرار است بخشی از گاز پارس حنوبی را به پاکستان و هندوستان نقل کند، پروژه ای که با پس کشیدن هندوستان در هاله ای از ابهام فرو رفته است.

به گزارش خبرگزاری رسمی ترکمنستان، دولت ترکمنستان به عنوان بخشی از برنامه خود برای اجرای خط لوله گازی ترکمنستان-افغانستان-پاکستان- هند، تمام کارهای لازم را برای تضمین امضای یک قرارداد فروش گاز طبیعی در سال جاری میلادی انجام خواهد داد.

ترکمنستان همچنین یکی از تامین کنندگان بالقوه خط لوله نابوکو است.