شرط بزرگی ایران در بازار گاز کاهش ٥٠‌ درصدی شدت مصرف است

شدت مصرف انرژی ایران دو برابر متوسط جهانی است مصرف سالانه انرژی ایران معادل سالی ٢‌میلیارد بشکه نفت خام است.

پایگاه تخصصی «نچرال گس یوروپ» درتازه‌ترین گزارش تحلیلی خود درباره چشم‌انداز صادرات گاز ایران نوشته است که در دوسال گذشته، تولید گاز ایران به صورت محسوسی افزایش یافته است و تا سه‌سال آینده، تولید گاز ایران ٤٠٠‌میلیون متر مکعب در روز رشد خواهد داشت.

با این حال دراین خصوص یک تبصره در این گزارش آمده است که تبدیل ایران به بازیگری عمده در بازارهای گاز، نیازمند توجه جدی و سریع به موضوع بهینه‌سازی مصرف سوخت در داخل ایران است. این مقاله تحلیلی به قلم «دالغا خاتین اوغلو» کارشناس رسانه‌ای حوزه انرژی است که درباره صنعت نفت و گاز ایران اطلاعات خوبی در اختیار دارد و در این حوزه معتقد است که شتاب رشد مصرف گاز در ایران نگران‌کننده است. دالغا خاتین اوغلو، مدیر اخبار فارسی ترند و از کارشناسان و نویسندگان مسلط بر صنعت نفت ایران است. دررابطه با این نوشتار و برآورد او از آینده صنعت نفت و گاز ایران «شهروند» گفت‌وگویی با او ترتیب داده است که در ادامه می‌خوانید:

* شما درباره صنعت گاز ایران نگاهی خوش‌بینانه را مطرح کردید. ابتدا توضیح دهید که در باره روند صنعت گاز در ایران چه برآوردی دارید؟

شتاب توسعه حوزه تولید و پالایش گاز در ایران طی دوران ریاست‌جمهوری حسن روحانی شگفت‌آور بوده است اما در عین حال مصرف افسارگسیخته انرژی در ایران نگران‌کننده است. ایران فورا باید چاره‌ای برای این مصرف پیدا کند و به‌طور خاص بر مقوله‌ «شتاب رشد مصرف گاز» توجه داشته باشد.

* در مورد جایگاه ایران در صنعت جهانی گاز چه دیدگاه و تحلیلی دارید؟

منابع سرشار گاز ایران نه‌تنها برای منطقه، بلکه کل جهان غیرقابل چشم‌پوشی است. در مقاله تحلیلی‌ام که در Natural Gas Europe منتشر شد، به آمارهای تولید گاز در ایران اشاره کردم. ایران در نظر دارد که تولید گاز خام خود را از میزان کنونی ٧٠٠‌میلیون متر مکعب در روز به ١١٠٠‌میلیون متر مکعب تا ‌سال ٢٠١٨ برساند، اما برنامه‌هایی در دستور کار قرار دارد که موج جدیدی از افزایش مصرف گاز در کشور را سبب خواهد شد و سایه بر توانایی‌های صادرات گاز ایران خواهد افکند، مگر این‌که در داخل کشور بهینه‌سازی مصرف سوخت انجام شود.

* چه موضوعاتی باعث توجه شما به این ضعف ساختاری صنعت گاز در ایران شد؟

وزارت نفت ایران برنامه دارد تا ٣‌میلیون خانوار جدید را طی سه‌سال آینده از نعمت گاز برخوردار کرده و مضاف بر آن حدود ١٩‌هزار واحد صنعتی را به شبکه گاز متصل کند. این درحالی است که هم اکنون ١٩‌میلیون خانوار ایرانی از گاز برخوردارند و شمار واحدهای صنعتی استفاده‌کننده از گاز به ٧٣‌هزار مورد بالغ می‌شود. ایران طی‌ سال گذشته ١٧٤‌میلیارد مترمکعب گاز فرآوری شده مصرف کرده که بالغ بر ٩١‌میلیارد آن در بخش خانگی و ٣٤‌میلیارد مترمکعب در بخش صنعتی مصرف شده است، به عبارتی بیش از ٧٠‌درصد گاز فرآوری شده ایران در این دو بخش مصرف شده و افزایش مصرف این بخش به میزانی که اشاره شد بسیار چشمگیر خواهد بود. از طرفی هم ایران سالانه بیش از ١٢‌میلیارد مترمکعب گاز به بخش پتروشیمی تحویل می‌دهد و تولید پتروشیمی ایران به بالای ٤٤‌میلیون تن رسیده است. در عین حال اما پروژه‌هایی به ارزش ٧٠‌میلیارد دلار در دستور کار ایران است که تولید پتروشیمی را طی پنج‌سال آینده به ١٢٠‌میلیون تن و تا یک دهه آینده به ١٨٠‌میلیون تن خواهد رساند و طبیعتا نیاز به گاز طبیعی چندین برابر افزایش خواهد یافت.

* شما در نوشتارتان اشاره‌ای هم به مصارف صنعتی و نیروگاهی داشته‌اید، هدف شما از این بررسی‌ها بیان چه نکته‌ای بوده است؟
بخش نیروگاهی ایران‌ سال گذشته ٥٠‌میلیارد مترمکعب گاز مصرف کرده و هنوز ٢٠‌میلیارد باید به این رقم اضافه شود تا جلوی مصرف سوخت مایع در این بخش گرفته شود. از طرفی تولید برق ایران طی یک دهه گذشته تقریبا دو برابر شده است. ‌سال گذشته بیش از ٢٧٠٠ مگاوات به تولید برق ایران افزوده شد و برای‌سال جاری نیز تقریبا به همین میزان افزوده خواهد شد و اکثر نیروگاه‌های جدید از نوع حرارتی هستند و رشد مصرف گاز در این بخش سالانه به میزان انبوهی افزایش خواهد یافت. از سوی دیگر ٨٠‌ درصد میادین فعال نفتی ایران در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و برای آهسته کردن آهنگ کاهش تولید نفت باید به این میادین گاز خام تزریق شود.

ایران‌ سال گذشته ٣٤‌ میلیارد متر مکعب تزریق گاز داشته است، اما این رقم کافی نیست و باید حداقل به دو برابر سطح کنونی برسد. پس همه برنامه‌های دولتی که در بالا اشاره شد، لازم‌الاجراست و برای کشور بسیار سودآور است، اما تنها راه ایران برای رهایی از مصرف چشمگیر گاز و افزایش توان صادرات گاز، بهینه‌سازی مصرف انرژی است و بدون توجه به این موضوع، توان صادرات گاز ایران همواره زیر سوال خواهد بود. در این‌خصوص بد نیست به گفته‌های مدیرعامل شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت ایران هم اشاره کنم که می‌گوید «فرصت کاهش ١٩‌درصدی شدت انرژی از‌ سال ٨٩ تا ٩٣ از دست رفته است و در این مدت ٣‌هزار و ٦٠٠‌میلیون بشکه معادل نفت خام از دست رفته است».

* برای این‌که ایران در بازارهای جهانی بتواند حضور داشته باشد اقدام اصلی چه خواهد بود؟

ایران سالانه بالای ٢‌میلیارد بشکه معادل نفت خام مصرف می‌کند که بیش از ٧٠‌درصد آن گاز طبیعی است. باید بدانید که شدت مصرف انرژی در ایران دو برابر متوسط جهانی است. ایران با کاهش ٥٠‌درصدی شدت مصرف انرژی می‌تواند به یک بازیگر بزرگ بازارهای جهانی گاز تبدیل شود، چراکه ایران با ٣٤ تریلیون مترمکعب ذخایر گازی بزرگترین دارنده گاز جهان است.

خیز ایران برای افزایش «۲۵ درصدی» صادرات پتروشیمی

ایران می‌گوید که با رفع تحریم‌ها صادرات پتروشیمی خود را تا ۲۵ درصد افزایش خواهد داد، درآمدی که دست کمی از درآمدهای نفتی ندارد و طی سال‌های گذشته توجه چندانی به این موضوع نشده است.

مهدی شریفی نیک نفس، مدیرعامل شرکت بازرگانی پتروشیمی، شنبه ۲۴ مردادماه در گفت‌وگو با خبرگزاری ایرنا گفت «پیش‌بینی می‌کنیم که در کوتاه‌مدت و بین یک تا یک سال و نیم، میزان صادرات محصولات پتروشیمی کشور، ۲۰ تا ۲۵ درصد افزایش پیدا کند».

 ارزش صادراتی محصولات پتروشیمی در جهان بسیار بیشتر از خود نفت خام است. ارزش بازارهای جهانی پتروشیمی به بالای ۳ تریلیون دلار می‌رسد. از طرفی، نفت خام از نیمه دوم سال گذشته میلادی تاکنون، حدود ۶۰ درصد ارزش خود را از دست داده است، در حالی که این رقم بر اساس ارزیابی نشریه پلاتز، برای محصولات پتروشیمی کمی بیش از ۳۰ درصد بوده است.

خوراک اصلی پتروشیمی‌ها عمدتاً عبارت است از انواع گازها، خصوصاً اتان و میعانات گازی که نوعی نفت خام فوق سبک است. این محصولات به‌صورت خام یا نیمه‌خام  و با قیمت‌های نازل از سوی ایران راهی بازارهای بین‌المللی می‌شوند.

ایران قبل از تحریم‌ها سالانه بالای ۲۱ میلیون تن صادرات محصولات پتروشیمی داشت که ارزش آن بالغ بر ۱۵ میلیارد دلار می‌شد. این رقم در سال ۹۱ و ۹۲ به ۱۴ میلیون تن سقوط کرد و نهایتاً در سال گذشته به خاطر برداشته شدن تحریم‌های پتروشیمی در آذرماه ۹۲، به حدود ۱۸ میلیون تن صعود کرد. آمارهای گمرکی ایران حاکی است که در چهارماهه اول سال جاری صادرات پتروشیمی بیش از ۱۲چ درصد افزایش یافته و به بالای ۸ میلیون تن رسیده است.

در این میان، ظرفیت تولید سالانه پتروشیمی ایران نیز حدود ۶۰ میلیون تن است، در حالی که بعد از تحریم‌ها ایران مجبور شد تولید خود را به ۴۰ میلیون تن کاهش دهد. سال گذشته این رقم به ۴۴ میلیون تن افزایش یافت و برای سال جاری انتظار می‌رود که به ۵۱ میلیون تن برسد.

شریفی نیک نفس می‌گوید که برخی واحدهای پتروشیمی در حال حاضر با ۶۰ تا ۷۰ ظرفیت خود فعالیت می‌کنند که با رفع تحریم‌ها و تسهیل صادرات، آنها قادر خواهند بود که با ظرفیت کامل خود کار کنند.

البته مشکلات پتروشیمی ایران به غیر از تحریم‌های غیرمستقیم، مانند تحریم‌های بانکی، بیمه و حمل و نقل، مسائل دیگری نیز هست که کمتر به آن پرداخته می‌شود.

اولاً، اختلاف عمیق پتانسیل تولید و تولید واقعی محصولات پتروشیمی در ایران، بیشتر تحت تأثیر کمبود خوراک و فرسودگی واحدهای تولید است. ایران در فصول زمستان هنوز هم با کمبود گاز مواجه است و برای جلوگیری از قطعی گاز خانه‌ها، مجبور به کاهش تحویل گاز به بخش پتروشیمی است.

همچنین ایران به غیر از کمبود گاز طبیعی (متان) با کمبود اتان که در واحدهای پتروشیمی به‌عنوان خوراک استفاده می‌شود نیز مواجه است. طی سال گذشته تنها ۲٫۸ میلیون تن اتان به واحدهای پتروشیمی تحویل داده شد و سال جاری به خاطر راه‌اندازی فازهای جدید پارس جنوبی، قرار است این رقم به ۴٫۲ میلیون تن برسد.

از مشکلات دیگر پتروشیمی‌های ایران موضوع فرسودگی آن است. ایران به‌تازگی اعلام کرده است که ۷۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری برای پروژه‌های پتروشیمی تا یک دهه آینده لازم خواهد بود تا حجم تولید را به ۱۲۰ میلیون و سپس به ۱۸۰ میلیون تن در سال برساند. بی‌تردید، موضوع واردات قطعات جدید برای نوسازی پتروشیمی‌های موجود نیز در دستور کار خواهد بود.

اما مشکل عمده‌تر پتروشیمی ایران، صادرات محصولاتی است که ارزش افزوده کمتری دارند، به عبارتی محصولاتی نیمه‌خام هستند.

با نگاهی به آمارهای گمرک ایران، ارزش هر تن محصولات پتروشیمی صادراتی ایران در ماه گذشته خورشیدی کمی بیشتر از ۵۷۴ دلار بوده است، در حالی که متوسط قیمت هر تن محصولات پتروشیمی در بازارهای جهانی بر اساس برآورد نشریه پلاتز در ماه گذشته کمی بیشتر از ۱۰۰۰ دلار بوده است.

این آمارها نشان از دو واقعیت دارد: اول اینکه همانطور که مدیرعامل شرکت بازرگانی پتروشیمی گفته،‌ «با لغو تحریم‌ها هزینه‌های جانبی صادرات» از بین می‌رود و دیگر ایران ناچار نیست برای صادرات برخی محصولات  تا «بیش از ۲۰ درصد هزینه اضافی» بدهد.

واقعیت دوم در آمارهای تفصیلی گمرک خود را نشان می‌دهد و اینکه محصولات پتروشیمی صادراتی ایران، عمدتاً محصولاتی ابتدایی، نیمه‌خام و با ارزش افزوده نازل است.

روز جمعه اداره اطلاعات انرژی آمریکا ارزیابی خود از وضعیت انرژی ایران را منتشر کرد و این گزارش حاکی است که ایران هم‌اکنون ۳۰ میلیون بشکه نفت خام بی‌مشتری ذخیره شده در نفتکش‌ها دارد که بیش از نیمی از آن میعانات گازی است.

ایران حتی با رفع تحریم‌ها نیز در فروش میعانات گازی دچار مشکل خواهد شد، چرا که بازار میعانات گازی جهان کاملاً اشباع شده است. اما می‌توان این محصول خام نفتی را به بنزین جت، محصولات پلیمری با ارزش افزوده بسیار بالا و محصولات دیگر تبدیل کرد و در بازارهای بین‌المللی نیز تقاضا برای این محصولات بسیار بالا است.

این مقاله برای رادیو فردا نوشته شده است.

گزینه‌های ایران برای صادرات گاز به اروپا

در حوزه انرژی، اهمیت ایران بیشتر از منظر وجود ۱۵۸ میلیارد بشکه نفت خام و صادرات نفت نگریسته می‌شود، اما هم ارزش ذخایر گازی، هم تولید گاز ایران بیشتر از نفت است.

آمارهای رسمی ایران که مورد تأیید گزارش‌های بین‌المللی است، حاکی از ذخایر ۱۵۸ میلیارد بشکه نفت خام و ۳۴ تریلیون متر مکعب ذخایر گازی است که این میزان گاز معادل بیش از ۲۴۰ میلیارد بشکه نفت خام است.

ایران سالانه نزدیک به ۱۸۰ میلیارد متر مکعب گاز فرآوری شده و کمی بیش از یک میلیارد بشکه نفت خام تولید می‌کند.

در حوزه مصرف داخلی، ایران سالانه نزدیک به ۱۷۵ میلیارد متر مکعب گاز فرآوری شده مصرف می‌کند که برابر ۵۷ درصد از کل مصرف انرژی کشور است. در حالی که مصرف سالانه کمی بیش از ۶۲۰ میلیون بشکه نفت خام در کشور، تنها سهمی ۲۵ درصدی از مصرف انرژی ایران دارد.

ایران در نظر دارد تولید گاز خود را تا سال ۲۰۱۸ تا دو برابر افزایش دهد. اگرچه این هدف در این مدت کوتاه بسیار بلندپروازانه است، اما از اهمیت توان تولید و صادرات گاز ایران در سال‌های پیش رو نمی‌کاهد.

ایران فعلاً با کمبود گاز مواجه است. کشور نیاز به سالانه ۲۰ میلیارد متر مکعب گاز اضافی برای تحویل به نیروگاه‌های برق برای توقف مصرف گازوئیل و نفت کوره در این بخش، همچنین ۳۰ میلیارد گاز اضافی برای تزریق به میادین کهنه نفتی دارد تا جلوی شتاب افت تولید نفت خام خود را بگیرد.

البته ایران با رشد مصرف سالانه گاز هم مواجه است، خصوصاً اینکه چندین پروژه عظیم پتروشیمی نیز در دست احداث دارد و می‌خواهد تولید پتروشیمی خود را از ۴۴ میلیون تن در سال گذشته به حدود ۱۰۰ میلیون تن در پنج سال آینده برساند.

اما با توجه به افت قیمت نفت، همچنین ذخایر عظیم گاز ایران که برابر ۱۸ درصد از کل ذخایر متعارف گاز جهان است، شرکت‌های غربی تمایل زیادی برای حضور در پروژه‌های گازی، همچنین واردات گاز از ایران دارند.

دیدار روز چهارشنبه لوران فابیوس وزیر خارجه فرانسه با بیژن نامدار زنگنه وزیر نفت ایران و تاکید طرفین به «بازگشت شرکت توتال به پروژه‌های گازی و پتروشیمی» نشان از اهمیت گاز ایران برای غرب دارد.

توتال سهم چشمگیری در توسعه پارس جنوبی داشته است.

آقای زنگنه در دیدار با شرکت‌های آلمانی مانند زیمنس، لینده و لورگی نیز قبلاً آنها را برای حضور در پروژه‌های گاز مایع ایران تشویق کرده بود.

صادرات گاز به اروپا

در حوزه صادرات گاز ایران به اروپا چندین گزینه در بازه‌های زمانی مختلف می‌توان تعریف کرد.

هم‌اکنون ایران تنها به کشور ترکیه گاز صادر می‌کند که حجم آن حدود ۹٫۷ میلیارد متر مکعب در سال است، اما خط لوله موجود در صورت نصب کمپرسورهای جدید، تنها قادر به افزایش این رقم تا ۱۲ میلیارد متر مکعب است. به عبارتی، ایران شانسی برای افزایش صادرات گاز به ترکیه از طریق خط لوله موجود ندارد و تنها راه ممکن ساخت خط لوله جدید است.

ایران از سال‌ها پیش پروژه احداث خط لوله سراسری نهم به طول ۱۸۵۰ کیلومتر و هزینه ۶ میلیارد دلار را در دستور کار داشته است. این خط لوله در صورت احداث می‌تواند سالانه ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز را از پارس جنوبی به مرزهای ترکیه برساند.

در خود ترکیه، هم‌اکنون تنها یک پروژه خط لوله گاز وجود دارد که قرار است تا سال ۲۰۲۰ سالانه حدود ۶ میلیارد متر مکعب گاز جمهوری آذربایجان را به ترکیه و ۱۰ میلیارد متر مکعب به اروپا منتقل کند و در سال‌های بعد از آن این رقم افزایش پیدا کند. این خط لوله (ترانس آناتولین) ظرفیت اضافی انتقال ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز را دارد، اما مقداری از این گاز باید در خود ترکیه مصرف شود، چرا که خط لوله مذکور به پروژه «ترانس آدریاتیک» متصل خواهد شد که ظرفیت انتقال آن ۳۰ درصد کمتر از خط لوله «ترانس آناتولین» است.

با این اوصاف، ایران برای صادرات چشمگیر گاز، نیاز به ساخته شدن شاهراه گازی جدیدی در داخل خود ترکیه از شرق به غرب دارد که حدود ۸ تا ۱۰ میلیارد هزینه خواهد داشت و از غرب ترکیه نیز خط لوله‌ای (مانند احیای پروژه نابوکو) لازم است تا گاز ایران را به کشورهای اروپایی برساند. مجموعاً، شاید نیاز به ۲۵ میلیارد دلار سرمایه برای رساندن ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز پارس جنوبی به مصرف‌کننده اروپایی لازم باشد.

جمهوری آذربایجان به خاطر محقق شدن خطوط لوله مذکور، ترکیه به خاطر حق ترانزیتی که خواهد گرفت و اتحادیه اروپا به خاطر رهایی از وابستگی عمیق به گاز روسیه، به شدت از انتقال گاز ایران از طریق خط لوله حمایت می‌کند.

اما این، تنها گزینه پیش روی ایران نیست. شرکت توتال قبلاً قراردادی برای ساخت واحد مایع سازی گاز در پارس جنوبی داشت و شرکت لینده آلمان نیز قراردادی برای ساخت یک مجتمع عظیم تولید سالانه ۱۰ میلیون تن گاز مایع با ایران داشت.

ایران با جذب ۲۰ میلیارد دلار سرمایه می‌تواند صادرات چشمگیر گاز مایع (آل ان جی) به اروپا داشته باشد.

هر دو گزینه خط لوله و گاز مایع احتمالاً ۶ تا ۱۰ سال زمان نیاز داشته باشند.

البته علیرضا کاملی مدیرعامل شرکت ملی صادرات گاز اخیراً اعلام کرد که با یک شرکت سرویس دهنده شناورهای گاز مایع‌ساز (کشتی‌های اف آل ان جی) مذاکراتی آغاز کرده است.

این شناورها گاز طبیعی را در سواحل دریا دریافت کرده و حجم آن را در روی خود شناور طی عمل مایع سازی حدود ۶۰۰ برابر کاهش داده و به بازارهای مقصد حمل می‌کنند.

با این گزینه ایران می‌تواند از سال آینده ۱ تا ۲ میلیارد متر مکعب گاز به اروپا صادر کند، اما این گزینه به خاطر محدودیت در شمار کشتی‌های گاز مایع ساز در جهان و تازه بودن تکنولوژی مذکور نمی‌تواند گزینه‌ای همسان با خطوط لوله یا مجتمع‌های گاز مایع باشد.

جذب «۶۰۰ میلیارد دلار» سرمایه خارجی به ایران؛ فرصت‌ها و چالش‌ها

ایران طی هفته‌های اخیر از نیاز به ۱۸۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در میدان‌های نفت و گاز، ۲۰۰ میلیارد در حوزه بهینه‌سازی مصرف سوخت، ۷۰ میلیارد دلار در صنعت پتروشیمی و ده‌ها میلیارد دلار در حوزه‌های دیگر مربوط به انرژی خبر داده و شرکت‌های خارجی را دعوت به سرمایه‌گذاری در کشور کرده است.

این در حالی است که بنا به گزارش روز یکشنبه ۴ مردادماه روزنامه فایننشال تایمز، شرکت‌های نفتی به‌خاطر افت قیمت نفت و حفظ سود خود طی یک سال گذشته ۴۶ پروژه عظیم نفتی خود به ارزش ۲۰۰ میلیارد دلار را تعلیق کرده‌اند.

قیمت‌های جهانی نفت از حدود یک سال گذشته تا نصف کاهش یافته است و این شرکت‌ها منتظر افزایش دوباره قیمت‌های نفت هستند تا دوباره کار بر روی پروژه‌های معوق شده خود را از سر بگیرند.

 با این حال نه‌تنها امیدها به افزایش قیمت نفت کم است، بلکه به رغم افزایش نسبی قیمت‌های جهانی نفت در ماه‌های گذشته، توافق هسته‌ای ایران به همراه مشکلات اقتصادی چین باعث افت ۲۰ درصدی قیمت‌ها طی ماه گذشته شد.

البته هنوز تحریم‌ها علیه ایران برداشته نشده است و در انتهای سال اگر تحریم‌ها لغو شود و ایران تولید نفت خود را افزایش دهد، انتظار افت دوباره قیمت نفت وجود دارد.

البته در خود سازمان کشورهای صادرکننده نفت، اوپک، نیز که هزینه استخراج نفت نسبت به کشورهای غیراوپک نسبتا پایین است، وضعیت سرمایه‌گذاری در حوزه تولید نفت به شدت بدتر شده است.

بر اساس گزارش اوپک، سرمایه‌گذاری در حوزه تولید نفت در میان ۱۲ عضو اوپک در سال گذشته میلادی حدود ۱۲۰ میلیارد دلار بود، در حالی که این رقم طی چهار سال منتهی به سال ۲۰۱۸ به طور متوسط سالانه کمتر از ۳۰ میلیارد دلار خواهد بود. اوپک می‌گوید که کشورهای عضو آن از سال جاری تا پایان ۲۰۱۸ مجموعا 270 میلیارد دلار در میدان‌های نفت و گاز خود سرمایه‌گذاری خواهند کرد.

در این میان رقابت ایران برای جذب شرکت‌های خارجی در مقایسه با کشورهایی مانند عراق که حاضر به امضای قراردادهایی از نوع «مشارکت در تولید» هستند، بسیار سخت خواهد بود. در قراردادهای مشارکت در تولید، بخشی از منابع میدان نفتی به مالکیت شرکت طرف قرارداد در می آید که هم انگیزه این شرکت از سود زیاد را بیشتر می‌کند و هم ذخایر نفتی آن میدان در فهرست سرمایه‌های شرکت قرار می‌گیرد.

بر اساس قوانین ایران، امضای قراردادهای مشارکت در تولید غیرقانونی است. اما ایران اخیرا نوعی قرارداد تنظیم کرده است که در دو تا سه ماه آینده برای شرکت‌های خارجی معرفی خواهد شد و در این قراردادهای بلندمدت، امتیازات قابل توجهی به شرکت‌های خارجی داده خواهد شد.

در حوزه پالایشگاهی نفت کشورهای اوپک نیز سرمایه‌گذاری‌ها از ۱۰ میلیارد دلار در سال جاری به حدود ۴ میلیارد دلار و ۶ میلیارد دلار در دو سال آینده خواهد رسید و سپس در سال ۲۰۱۲ به ۱۲ میلیارد دلار افزایش خواهد یافت که البته بزرگترین این پروژه‌ها در کشورهای امارات، عربستان، آنگولا و اکوادور خواهد بود.

اما ایران نسبت به دیگر کشورهای دارنده ذخایر نفت و گاز مزیت‌های زیادی دارد که نباید از آن غافل بود. اولا هزینه تولید نفت و گاز در ایران بسیار اندک است. برای نمونه هزینه تولید گاز از فاز دوم میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان در دریای خزر ۲۵ میلیارد برآورد شده است، در حالی که با صرف کمتر از ۵ میلیارد دلار در هر فاز پارس جنوبی می‌توان به همان میزان گاز تولید کرد.

از طرفی ایران در میان کشورهای خاورمیانه از امنیت خوبی برخوردار است و اکثر میدان‌های نفت و گاز ایران نیز در مناطق نزدیک به آ‌ب‌های ساحلی جنوبی ایران واقع شده است.

همچنین، بخش پایین دستی حوزه نفت و گاز (پالایشگاه‌ها، پتروشیمی‌ها و غیره) ایران نسبتا پیشرفت خوبی کرده است و می‌تواند سرمایه‌های خارجی را خصوصا در حوزه پتروشیمی جذب کند.

به یاد داشته باشیم که ارزش محصولات بازارهای جهانی پتروشیمی تقریبا با بازار جهانی نفت برابری می‌کند.

ایران همچنین پروژه های زیرساختی مانند احداث ۱۴ میلیارد دلار خطوط لوله سراسری دارد که دو خط لوله آن با ظرفیت هر کدام ۱۰۰ میلیون متر مکعب در روز به عراق و ترکیه ختم خواهد شد که می‌تواند در آینده گاز ایران را به کشورهای اروپایی انتقال دهد.

اما مهمتر از همه، بنا به گفته نصرت‌الله  سیفی مدیر عامل شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، ایران نیاز به سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیارد دلاری برای بهینه‌کردن مصرف سرسام‌آور سوخت در ایران دارد. بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، شدت مصرف انرژی (تقسیم واحدی از انرژی بر واحدی از تولید ناخالص داخلی) دو برابر متوسط جهانی است، موضوعی که آقای سیفی گفته است که با ادامه روند کنونی رشد مصرف انرژی، ایران تا هشت سال آینده تبدیل به وارد کننده انرژی خواهد شد.

بر خلاف حوزه تولید نفت و گاز، سرمایه‌گذاری‌های جهانی در دیگر حوزه‌ها بسیار پر رونق‌تر از گذشته شده است. برای نمونه، براساس ارزیابی کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل، آنکتاد، سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی در ‌سال ٢٠١٣ حدود ٩‌ درصد رشد کرد و به ١٤٥٠‌میلیارد دلار رسید. سال گذشته این رقم به ۱۶۰۰ میلیارد دلار رسید و برای سال جاری و سال آینده به ۱۷۰۰ و ۱۸۰۰ میلیارد دلار بالغ خواهد شد. بیشترین رشد سرمایه‌گذاری نیز در کشورهای در حال توسعه انجام خواهد شد که ایران می‌تواند سهم خوبی از این سرمایه‌ها را جذب کند.

ذکر این نکته خالی از لطف نیست که ایران در سال گذشته تنها ۲ میلیارد و ۱۰۰ میلیون از سرمایه‌گذاری‌های مستقیم خارجی را توانسته بود جذب کند.

صنعت برق یک‌سوم گاز را می‌بلعد

اخیرا تحلیل‌های زیادی پیرامون نحوه سرمایه‌گذاری منابع حاصل از آزاد‌سازی بیش از صد ‌میلیارد دلار دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در خارج و همچنین جذب سرمایه‌های خارجی در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایران منتشر می‌شود، اما دراین‌میان توجه چندانی به وضعیت صنعت برق ایران نمی‌شود؛ حوزه‌ای که یک‌سوم کل گاز تولیدی کشور را می‌بلعد و به غیر از آن، سالانه بیش از ۲۰‌ میلیارد لیتر سوخت مایع نیز استفاده می‌کند.
به غیر از اینکه این حوزه، عامل ۴۰‌ درصد از آلودگی هوای ایران است، بازدهی بسیار اندک نیروگاه‌ها و هدررفتن بخش چشمگیری از تولید برق کشور در فرایند نقل‌وانتقال، از دیگر مشکلات این بخش است که حتی تبدیل گاز به برق و صادرات آن را برای ایران غیراقتصادی کرده است.
اخیرا رکورد مصرف برق ایران دوباره شکسته شد و مصرف، نزدیک به ۵۰‌ هزار مگاوات برق رسید؛ سقفی که از طرف مسئولان به‌عنوان خط قرمز تعریف شده و فرارفتن از این حد مصرف، به معنی اجرای خاموشی‌ها در کشور است.  براساس گزارش رسمی وزارت نیروی ایران، سال گذشته نزدیک به سه ‌هزار مگاوات به تولید برق کشور افزوده شد و برای سال جاری نیز دوهزارو ٥٠٠ مگاوات افزوده خواهد شد تا ظرفیت تولید برق کشور به بیش از ۷۳‌ هزار مگاوات برسد، اما در عمل تولید واقعی برق کشور هم‌اکنون ۵۸‌ هزار مگاوات است.
ایران در سه‌ماهه اول سال صادرات برق خود را ۲۵‌ درصد کاهش و واردات برق را ۱۶‌ درصد افزایش داد.  بیش از ۸۲‌ درصد برق ایران در نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌شود. بازدهی این نیروگاه‌ها بنا بر گزارش وزارت نیرو، به‌طور متوسط ۳۷‌ درصد است که رقم بسیار نازلی است. در سال‌های گذشته ایران تلاش کرده نیروگاه‌های گازی و بخاری خود با بازدهی ۳۰‌ درصدی و سهمی ۵۷‌ درصدی در کل تولید برق کشور را به نیروگاه‌های چرخه ترکیبی تبدیل کند تا بازدهی آنها به حدود ۴۵‌ درصد برسد، اما تاکنون تنها موفق شده است سهم نیروگاه‌های چرخه ترکیبی در تولید برق کشور را به ۲۵‌ درصد برساند.  از طرفی به خاطر کهنگی و فرسودگی تجهیزات، ۱۴ تا ۱۸‌درصد از برق تولیدی کشور در فرایند نقل‌وانتقال به هدر می‌رود که رقم بسیار بالایی است.  مجموعه این شرایط باعث شده است برخی نمایندگان مجلس و حتی مقامات دولتی نسبت به صرفه اقتصادی صادرات برق اعتراض کنند، چراکه درآمد خام‌فروشی گاز حتی بیشتر از تبدیل گاز به برق و صادرات آن است.
این در حالی است که ایران در صد روز اول سال بیش از ۱۷‌ میلیارد مترمکعب گاز، همچنین یک‌میلیاردو ۶۲۷‌ میلیون لیتر گازوئیل و نفت کوره برای تولید برق مصرف کرده است.
در سال‌های گذشته به‌خاطر کمبود گاز، ایران بیش از ۴۰‌ درصد سوخت مورد نیاز نیروگاه‌ها را از طریق نفت کوره و گازوئیل تأمین می‌کرد که به غیر از افزایش هزینه سوخت، باعث تولید بیش از ۲۲۰‌ میلیون تن آلاینده‌های هوا در کشور شده بود. این میزان برابر با ۴۴‌ درصد از کل تولید گازهای گلخانه‌ای در ایران است. بنا بر گزارش بانک جهانی، ایران از لحاظ تولید دی‌اکسیدکربن هفتمین مقام را در جهان دارد و براساس برآورد سازمان بهداشت جهانی، میزان زیان‌های ناشی از آلودگی هوا در ایران سالانه حدود ۱۶‌ میلیارد دلار است.
ایران سال گذشته با افزایش چشمگیری، گازدهی به نیروگاه‌ها را از ۳۶‌ میلیارد مترمکعب به حدود ۵۰‌ میلیارد مترمکعب رساند و باعث صرفه‌جویی در مصرف سوخت‌های مایع در این بخش شد. برای سال جاری نیز در نظر گرفته شده است این رقم به ۵۷‌ میلیارد مترمکعب برسد، اما هنوز سالانه ۱۳‌میلیارد مترمکعب گاز اضافی لازم است که مصرف سوخت‌های مایع در حوزه تولید برق کشور متوقف شود و با توجه به رشد تولید برق، سالانه باید میزان گازدهی به نیروگاه‌ها افزایش یابد.
براساس ارزیابی آژانس بین‌المللی انرژی، شدت مصرف انرژی (میزان واحدی از انرژی مصرف‌شده تقسیم بر واحدی از تولید ناخالص داخلی) در ایران دو برابر متوسط جهانی است. با توجه به سهم چشمگیر نیروگاه‌ها در مصرف انرژی‌های اولیه در ایران، باید هرچه سریع‌تر راهی برای افزایش بازدهی نیروگاه‌ها و کاهش هدردهی شبکه برق یافت شود.
نصرت‌الله سیفی، مدیرعامل شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت ایران، ۱۴ تیر در گفت‌وگو با خبرگزاری شانا با اشاره به اینکه «تمام طرح‌های بهینه‌سازی مصرف سوخت نیازمند فناوری هستند»، اظهار کرد: «کاهش ٥٠‌ درصدی شدت انرژی نیازمند ٢٠٠‌ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری است».
به‌گفته وی، در صورت عدم توجه به مصرف انرژی، شرایطی که هم‌اکنون در مورد آب به‌وجود آمده، برای مخازن نفت و گاز نیز اتفاق می‌افتد و با این روند، تا هشت سال آینده واردکننده انرژی خواهیم شد.

این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو، کارشناس انرژی و مدیر اخبار ایران در بخش انگلیسی خبرگزاری ترند بصورت اختصاصی برای روزنامه شرق نوشته شده است.

گزینه های صادرات نفت و گاز ایران؛ پتروشیمی می تواند آلترناتیو نفت باشد

اکنون که چشم انداز لغو تحریمها و حضور شرکتهای غربی در حوزه نفت و گاز ایران به برکت پیشرفت در مذاکرات هسته ای روشن تر از گذشته شده است، تحلیلها پیرامون صادرات نفت و گاز ایران به غرب در رسانه های خارجی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.

در حوزه خام فروشی، البته که قبلا اروپا مشتری روزانه بیش از 600 هزار بشکه نفت خام و میعانات گازی ایران بود و از سال 2012 واردات نفت ایران توسط کشورهای اروپایی تقریبا به صفر رسیده است، اگرچه ترکیه کمتر از 100 هزار بشکه در روز نفت از ایران وارد می کند. احتمالا پروسه لغو تحریمها، انعقاد قراردادهای صادرات نفتی جدید و خصوصا موضوع نقل و انتقالات مالی و بیمه نفتکشها تا نیمه سال 2016 ادامه پیدا کند، اما این به معنی به تاخیر انداختن واردات نفت ایران توسط اروپا تا یک سال دیگر نیست، بلکه تنها ایران در کوتاه مدت قادر به بازیابی کامل بازارهای اروپایی خود نخواهد بود.
به هر حال، بعد از حدود یک دهه رکود در صنعت نفت و گاز ایران، اکنون دریچه ای باز شده است که می توان درباره چشم انداز حوزه انرژی ایران صحبت کرد. به یاد داشته باشیم که ایران از سال 2007 تا کنون قادر نبوده است که حتی یک میدان نفتی جدیدی راه اندازی کند و از سال 2009 تا سال گذشته تولید گاز ایران نتوانسته بود افزایش یابد. اینکه چه میزان از این وضعیت زاییده تحریمها و چه میزان حاصل مدیریت نادرست بوده، موضوع گفتگو نیست، به هر حال نتیجه کار بدین صورت بوده است.
در حوزه گاز، طی سال گذشته روزانه بطور متوسط 50 میلیون متر مکعب به تولید گاز کشور افزوده شد و ظرفیت تولید گاز خام نیز حدود 100 میلیون متر مکعب(بنا به روایت مقامات ایران) افزوده شده است و برای سال جاری نیز به همین میزان افزایش انتظار می رود.
اما کمبود گاز ایران به حدی است که فعلا صحبت از صادرات آن چندان جدی نیست. ایران نیازمند تحویل سالانه 70 میلیارد متر مکعب گاز به نیروگاههای برقی است، در حالی که سال گذشته به رغم افزایش چشمگیر، تنها 50 میلیارد متر مکعب گاز تحویل این بخش دادشد. از طرفی، ایران نیازمند تزریق سالانه بیشتر از 60 میلیارد متر مکعب گاز به میادین کهنه نفتی برای کند کردن شتاب افت تولید نفت است، در حالی که سال گذشته حدود 30 میلیارد متر مکعب تزریق گاز داشت.
به عبارتی ایران نیازمند سالانه 50 میلیارد متر مکعب، یا روزانه بیش از 180 میلیون متر مکعب گاز اضافه برای جوابدهی به نیروگاههای برق و تزریق مجدد گاز به میادین نفتی است.
البته کشور با رشد مصرف سالانه گاز نیز مواجه است. برای نمونه طبق برنامه شرکت ملی گاز ایران، قرار است برای سال جاری 10 میلیارد دلار در حوزه های مختلف انتقال گاز؛ از جمله توسعه خطوط لوله داخلی برای گازدهی به 1.5 میلیون نفر شهروند، ایجاد خط لوله انتقال گاز به صنایع سیستان و بلوچستان، احداث خط لوله ششم برای صادرات روزانه 25 میلیون متر مکعب گاز به عراق هزینه شود و این به معنی آن است که ایران فعلا گازی برای صادرات به غرب نخواهد داشت.
اما در سالهای آینده، بسته به میزان مشارکت شرکتهای غربی، موضوع افزایش چشمگیر تولید گاز ایران جدی است. فعلا کشور روزانه حدود 650 میلیون متر مکعب گاز خام تولید می کند که حدود 500 میلیارد متر مکعب آن تبدیل به گاز شیرین می شود. اما ایران با راه اندازی کامل فازهای پارس جنوبی، همچنین عملیاتی کردن برخی میادین نفتی که یکی از محصولات جانبی آن گاز همراه است، تولید گاز خام خود را به 1.1 تا 1.2 میلیارد متر مکعب در روز برساند. در این صورت، ایران واقعا بدون اینکه نگران کمبود گاز در داخل باشد، می تواند به فکر صادرات گاز به کشورهای منطقه و اروپا باشد.
در مورد خاص اروپا، یا می توان از طریق خط لوله گاز طبیعی صادر کرد، یا با احداث واحدهای تولید گاز مایع، از طریق کشتی ها گاز مایع «ال ان جی» را به اروپا فرستاد. هر دو مورد نیاز به رفع برخی موانع و سرمایه گذاری ها دارد.
فعلا تنها راه خط لوله ممکن، احداث خط لوله سراسری نهم است که 6 میلیارد دلار هزینه دارد و می تواند گاز پارس جنوبی را به مرزهای ترکیه برساند. از آن به بعد، یا می تواند بصورت محدود (5 تا 10 میلیارد متر مکعب) به خط لوله آناتولی تزریق شود تا به اروپا برسد، یا اینکه یک خط لوله جدید احداث شود تا گاز ایران را از مرزهای شرقی ترکیه دریافت کرده و به اروپا برساند.
در مورد احداث کارخانه تولید گاز مایع نیز هزینه لازم کمتر از احداث خط لوله نخواهد بود، اما به هر حال هم هزینه حمل و نقل کمتر خواهد شد، هم بازارهای گاز ایران منحصر به چند کشور یا دوره زمانی 25-30 ساله نخواهد بود.
اما آنچه که به نظر من مورد غفلت رسانه های غربی قرار گرفته، موضوع پروژه های پایین دستی حوزه گاز ایران است. ایران هم اکنون سالانه 44 میلیون تن تولید محصولات پتروشیمی دارد که کمتر از نیمی از آن صادر می شود. البته خوراک اصلی پتروشیمی ها گاز طبیعی (متان) نیست، اما به هر حال اتان و متان، پروپان و بوتان سهمی چشمگیر در خوراک پتروشیمی ها دارند.
به یاد داشته باشیم که ارزش بازارهای پتروشیمی جهان حتی بیشتر از نفت خام است و به بالای 3 تریلیون دلار در سال می رسد. ایران می گوید که نیاز به 70 میلیارد دلار سرمایه گذاری در این بخش دارد.
همچنین شاید تراژیک ترین حوزه انرژی ایران، صنعت برق این کشور است. 85 درصد برق کشور توسط نیروگاههای حرارتی تولید می شود که بازدهی آنها روی همرفته تنها 37 درصد است.
از طرفی 14 تا 18 درصد از برق تولیدی ایران در مسیر حمل و نقل به هدر می رود. ظرفیت عملی تولید نیروی برق ایران حدود 47 هزار مگاوات است که رقم بسیار بالایی است، اما سوخت مصرفی برای تولید این میزان بسیار بیشتر از استانداردهای بین المللی است، بطوری که اصولا تولید برق در کشور چندان توجیه اقتصادی ندارد.
در صورتی که ایران بتواند تولید برق خود را افزایش دهد، یکی از راههای جلوگیری از خام فروشی گاز، تولید آن به برق و صادرات به کشورهای همسایه است. ایران در سه ماهه اول سال جاری، مانند سال گذشته صادرات برق خود را کاهش داده است، در حالی که کشورهای همسایه ایران، خصوصا ترکیه، پاکستان، افغانستان و عراق نیاز مبرمی به برق وارداتی دارند.

صادرات ماهانه میعانات گازی ایران رکورد تاریخی شکست

صادرات میعانات گازی ایران به رکورد تاریخی یک میلیون و 331 هزار بشکه در روز رسید.

به گزارش گمرک ایران، این کشور در ماه گذشته، اردیبهشت، کلا 4 میلیون و 913 هزار تن میعانات گازی صادر کرده است.

صادرات این حجم از میعانات گازی در حالی است که ایران قبل از تحریمها ماهانه حدود 270 هزار بشکه میعانات گازی صادر می کرد، اما بعد از توافق موقت هسته ای در پاییز 92 این رقم افزایش یافت.

ایران سال گذشته بطور متوسط روزانه 445 هزار بشکه صادرات میعانات گازی داشت.

میعانات گازی نوعی نفت فوق سبک و گران قیمت است که از میادین گازی تولید می شود.

صادرات این حجم از میعانات گازی در حالی است که کل صادرات نفت ایران به کشورهای آسیایی بر اساس برآورد رویترز، در ماه آوریل روزانه کمتر از 1.2 میلیون بشکه بوده است. ایران همچنین روزانه کمتر از 100 هزار بشکه صادرات نفت به ترکیه دارد.

هنوز آماری درباره ماه مه منتشر نشده است، اما اگر میعانات صادراتی ایران واقعا فروخته شده باشد، بایستی انتظار جهش بسیار بالایی در صادرات کل نفت ایران داشت.

البته ایران در تاسیسات ذخیره سازی نفت چین، مقداری از میعانات گازی خود را ذخیره می کند تا در زمان مناسب به فروش برساند. اواسط سال گذشته میلادی ایران اعلام کرد که 5 میلیون بشکه میعانات گازی در تاسیسات چین ذخیره کرده است. به عبارتی آمار گمرک ایران احتمالا نشان دهنده فروش واقعی میعانات گازی ایران نیست.

برآورد خبرگزاری رویترز از صادرات نفت ایران در ماه آوریل:

کشور	آوریل 2015 (بشکه)	آوریل 2014 (بشکه)	درصد تغییرات
چین	707,400	799,865	-11.6
هند	264,100	224,800	17.5
ژاپن	68,275	56,934	19.9
کره جنوبی	126,033	133,433	-5.5
مجموع	1,165,808	1,215,032	-4.1

ایران مجموعا در دو ماهه اول سال جاری خورشیدی 5 میلیون و 832 هزار تن صادرات میعانات گازی به ارزش 2 میلیارد و 477 میلیون دلار داشته است.

(اطلاعات بیشتر درباره جزئیات صادرات میعانات گازی ایران طی دو سال گذشته)

البته در مجموع بخاطر افت چشمگیر صادرات نفت ایران در ماه فروردین به 919 هزار تن، در مجموع صادرات میعانات گازی ایران در دو ماهه اول سال 94 حدود 20 درصد کاهش یافته است.