چرا حوزه انرژی قطر غیرقابل تحریم است؟

قطر با ظرفیت تولید روزانه حدود ٦٥٠‌ هزار بشکه نفت خام و به همین میزان میعانات گازی، در عمل کمترین تولید نفت را میان کشورهای عضو اوپک حاشیه خلیج ‌فارس دارد. حتی ظرفیت تولید نفت خام عمان نیز روزانه ٤٠٠‌ هزار بشکه بیشتر از قطر است.

اگرچه کشورهای عرب متحد عربستان در خلیج‌ فارس در ابتدا برای پهلوگیری نفت‌کش‌های حامل نفت و گاز مایع قطر محدودیت اعمال کردند؛ اما به فاصله کمتر از یک روز این محدودیت لغو شد و حتی صادرات گاز طبیعی به امارات نیز ادامه یافت.

در واقع با توجه به اینکه هم‌اکنون حجم عظیمی از نفت مازاد در بازارهای جهانی وجود دارد و قیمت نفت نیز به زیر ٥٠ دلار سقوط کرده (و در سال آینده انتظار می‌رود تولید نفت مازاد در جهان دوباره اوج بگیرد و به ٨٠٠‌ هزار بشکه در روز برسد)، عملا ریسکی برای اختلال در صادرات نفت قطر در سطح جهانی وجود ندارد؛ اما متحدین عربستان با وجود تحریم‌های شدید مانند بستن مرزها و حریم هوایی خود به روی قطر یا قطع تعاملات بانکی و مسدودکردن دارایی‌های اشخاص و شرکت‌هایی از قطر، حوزه انرژی این کشور را مشمول تحریم نکردند.

هم‌اکنون گاز قطر روزانه حدود ٥٦‌ میلیون مترمکعب، معادل تولید دو فاز استاندارد پارس جنوبی، از طریق خط لوله دلفین راهی امارات و عمان می‌شود. صادرات روزانه حدود ٣٠٠‌ میلیون مترمکعب گاز مایع‌شده قطر (معادل ٧٥‌ میلیون تن در سال) نیز طبق روال همیشگی ادامه دارد.

درباره صادرات گاز طبیعی از طریق خط لوله باید یادآور شد که شرکت آمریکایی اکسیدنتال‌پترولیوم و شرکت فرانسوی توتال هرکدام سهمی ٢٤,٥ درصدی در خط لوله دلفین دارند. از طرفی نیمی از برق امارات از نیروگاه‌هایی تأمین می‌شود که با گاز قطر کار می‌کنند. همچنین عمان هم‌اکنون با کسری شدید گاز مواجه است و بخشی از ظرفیت کارخانه‌های مایع‌سازی گاز این کشور به‌دلیل کمبود گاز بی‌استفاده مانده است.

درباره صادرات «ال‌ان‌جی» نیز به‌دلیل وجود گاز مایع مازاد در بازارهای جهانی، قیمت «ال‌ان‌جی» از حدود ٢٠ دلار به‌ازای هر‌ میلیون بی‌تی‌یو (واحد سنجش ارزش حرارتی گاز) به حدود پنج دلار سقوط کرده و در سال‌های پیشِ‌رو نیز بازار «ال‌ان‌جی» به‌‌دلیل راه‌اندازی کارخانه‌های جدید مایع‌سازی گاز در استرالیا، کانادا و آمریکا با مازاد چشمگیر مواجه خواهد شد.

درعین‌حال نباید از یاد برد که شرکت آمریکایی اکسون‌موبیل بیشترین نقش را در توسعه کارخانه‌های مایع‌سازی گاز قطر داشته و در توسعه این پروژه ها به همراه بندر لفان ٣٠‌ میلیارد دلار سرمایه گذاری کرده، ٣٠ درصد نیز در این حوزه قطر سهم دارد. گفتنی است رکس تیلرسون، وزیر خارجه کنونی آمریکا، قبلا مدیرعامل شرکت اکسون‌موبیل بود. از طرفی این شرکت آمریکایی بندر رأس لفان قطر را که همه «ال‌ان‌جی» تولیدی قطر از این بندر راهی بازارهای بین‌المللی می‌شود، توسعه داده است.

شرکت ملی نفت قطر و اکسون‌موبیل همچنین در ترمینال گاز مایع «گلدن‌پس» تگزاس آمریکا شریک هستند و هم‌اکنون پروژه‌ای ١٠‌ میلیارد دلاری برای تبدیل این ترمینال به هاب صادرات «ال‌ان‌جی» در سطح جهانی دارند.
غول نفتی فرانسه، شرکت توتال هم سهمی ١٦,٧ درصدی در پروژه ال‌جی قطر به ظرفیت تولید ٥.٢‌ میلیون تن گاز مایع در سال دارد که مدت قرارداد ٢٥ سال است. این شرکت در پروژه پالایش میعانات گازی بندر رأس لفان نیز ١٠ درصد سهم دارد.
هم‌اکنون ده‌ها شرکت بین‌المللی از جمله شرکت بریتانیایی هلندی رویال‌داچ‌شل، میتسویی، ایدمتسو کوسان و ماروبنی ژاپن و کونوکوفیلیپس آمریکا سهام‌داران پروژه‌های گازی قطر هستند و به این راحتی نمی‌توان با چشم‌بستن بر منافع این شرکت‌های غول نفتی حوزه انرژی، قطر را تحریم کرد.
یعنی برعکسِ ایران که از شرکت‌های خارجی صرفا به‌عنوان پیمانکار استفاده کرده و بعد از اتمام پروژه خداحافظی می‌کرد، قطر ریشه‌ها و ارتباطات عمیقی با غول‌های نفتی جهان دارد.
حتی استقبال‌نکردن پاکستان از تحریم‌های متحدان عرب علیه قطر، موضوع قراردادهای بلندمدت واردات «ال‌ان‌جی» قطر از سوی دولت اسلام‌آباد با تخفیف بسیار خوب و شرایط عالی بود.

توان ایران برای صادرات ال.ان.جی به اروپا

بخش انگلیسی خبرگزاری «ترند» جمهوری آذربایجان در تحلیلی به قلم «دالغا خاتین اوغلو» برآورد کرد ایران با توجه به برنامه های زیرساختی  خود در آینده می تواند صادرکننده گاز طبیعی مایع شده به اروپا باشد.

به گزارش ایرنا، صادرات گاز به اروپا از برنامه هایی است که می تواند در افزایش سهم ایران در تجارت جهانی گاز موثر باشد.
اتحادیه اروپا اکنون حدود ٢٢ تا ٢٣ درصد انرژی موردنیاز خود را از گاز طبیعی تامین می کند و براساس مطالعات پارلمان اروپا، امکان صادرات گاز از سوی ١٢ کشور به این قاره وجود دارد که ایران نیز از جمله این کشورها به شمار می رود.
اکنون ایران ظرفیت صادرات سالیانه ٢٥ میلیارد تا ٣٠ میلیارد مترمکعب گاز از هشت مسیر را به اروپا دارد.
مسیر ایران- عراق- سوریه و همچنین مسیر ترکیه که خود شامل چند مسیر مانند دریای سیاه از طریق جمهور آذربایجان، گرجستان و دریای سیاه و دیگری از طریق ارمنستان، گرجستان و دریای سیاه است، از این مسیرهای صادراتی شمار می رود.
در این مسیر، اجرای خطوط لوله سراسری برای انتقال گاز با حجم و فشار بالا از جمله برنامه های شرکت ملی گاز ایران بوده که در این حوزه تاکنون بیش از ٩ خط لوله در سطح کشور اجرا شده است.
خاتین اوغلو در مصاحبه با اتاق فکر «الشرق فروم» ترکیه گفت که تحریم ها علیه ایران در ژانویه 2016 (دی ماه 1394 خورشیدی) لغو شد و راه را برای صادرات گاز ایران به اروپا هموار کرد.
این خبرگزاری یکی از مشکلات در این زمینه را کمبود گاز برای پاسخگویی به نیاز داخلی دانست و نوشت: تولید ناخالص گاز ایران در پارسال به 285 میلیارد متر مکعب رسید که حدود 9.3 درصد بیش از سال مالی پیش از آن بود و تقاضای گاز خانگی از 91 میلیارد مترمکعب به حدود 100 میلیارد متر مکعب افزایش پیدا کرد.
البته تولید گاز شیرین یا تصفیه شده نزدیک به 230 میلیارد متر مکعب است و هنوز 2 میلیون خانوار ایرانی (از 21 میلیون خانوار) به گاز شهری دسترسی ندارند. بنابراین در آینده تقاضا در این بخش افزایش می یابد؛ مگر اینکه ایران کارایی در این بخش را افزایش دهد.
ترند درباره راهکارهای ایران برای محدودسازی مصرف افزود: اکنون ایران سرمایه گذاری 2 میلیارد دلاری برای بهینه سازی 600 هزار سیستم گرمایی مرکزی در آپارتمان ها را تصویب کرده است.
«ایران می گوید این سرمایه گذاری می تواند با بهینه سازی استفاده از انرژی در بخش خانگی، نیروگاه ها و دیگر بخش ها تا سال 2021 میلادی، دستکم سالیانه 60 میلیارد متر مکعب گاز را صرفه جویی کند».
این خبرگزاری تامین سرمایه 20 میلیارد دلاری برای تکمیل پارس جنوبی و 30 میلیارد دلاری برای تامین تجهیزات تقویت فشار گاز و راه اندازی سکوهای بزرگ را از دیگر نیازها برای صادرات گازی به اروپا اعلام کرد و ادامه داد: توافق گازی 10 میلیارد مترمکعبی در سال ایران با عمان می تواند در سه تا چهار سال آتی محقق شود.
بر پایه این گزارش، تولید گاز عمان انتظار می رود تا سال 2020 به طور چشمگیری افزایش یابد. پس از آن عمان ممکن است به طور جدی در مورد گاز ایران و ساخت یک خط لوله زیردریایی تصمیم بگیرد.
خبرگزاری ترند نوشته است که ایران می تواند با سرمایه گذاری 6 میلیارد دلاری برای تمکیل خط لوله هم سراسری، گاز روزانه 110 میلیون متر مکعب گاز اضافی به مناطق شمال غربی برساند که بخشی از این گاز می تواند به خط لوله دوقلوی تناپ و تاپ را که قرار است اواخر این دهه سالیانه 16 میلیارد مترمکعب گاز جمهوری آذربایجان را به ترکیه و کشورهای واقع در اروپای شرقی صادر کنند، تزریق شود.
به نوشته این خبرگزاری زیرساخت های کنونی ایران اجازه افزایش سالیانه یک میلیارد و 500 مترمکعب صادرات گاز به ترکیه را می دهد که فقط به فصل بهار و تابستان منحصر است، زیرا در فصل سرما، مصرف خانگی گاز در ایران سه برابر می شود.
با این همه،‌ برای رسیدن به هدف صادرات گاز طبیعی مایع، ایران یک طرح ال ان جی به حجم تولید سالیانه 14 میلیارد مترمکعب (10.5 میلیون تن در سال) دارد که بخشی از آن انجام شده است اما دستکم 6 میلیارد تا 9 میلیارد دلار دیگر نیز باید سرمایه گذاری کند تا این طرح تکمیل شود.
ترند نتیجه گیری کرد: برای ایران مایع کردن گاز با استفاده از ظرفیت بیکار گاز طبیعی مایع عمان بسیار سودآورتر است اما در مجموع ایران می تواند در آینده صادرکننده گاز طبیعی مایع به اروپا باشد.

کلاف جذب سرمایه نفتی در ایران

از نوامبر ۲۰۱۵ که کلیات حقوقی قراردادهای جدید نفتی به همراه پیشنهاد ۴۹ میدان نفت و گاز به خارجی‌ها برای سرمایه‌گذاری رونمایی شد، چند دور متن قراردادهای جدید به‌خاطر مخالفت‌های داخلی تغییر کرد. آنچه در قراردادهای جدید مخالفت‌ها را برانگیخته بود، بیشتر موضوع تحویل درصدی از نفت تولیدی به شرکت خارجی و نحوه «اداره و اپراتوری» پروژه‌ها بود که به‌عنوان «نقض مالکیت ملی» از طرف اپوزیسیون دولت مطرح شد. البته نفس تحویل درصدی از نفت تولیدی میدان به شرکت خارجی در قراردادهای «بیع متقابل» نیز وجود داشت و حتی اپراتوری میدان نیز به آنها واگذار می‌شد، اگرچه شرکت‌های خارجی تحت نام «پیمانکار» وارد پروژه‌ها می‌شدند.

تجربه قراردادهای جدید نفتی از نوع «آی‌پی‌سی» البته موضوع جدیدی نیست و با اختلافات اندکی توسعه میادین نفتی عراق از طریق همین مدل قراردادی انجام شده و طی ۱۰ سال گذشته، یعنی از سال ۲۰۰۷، تولید روزانه نفت عراق از حدود ۲ میلیون بشکه به ۴.۵ میلیون بشکه رسیده و انتظار می‌رود تا پایان سال جاری به ۵ میلیون بشکه برسد. این در حالی است که تولید نفت ایران در همین دوره زمانی در رقم ۳ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه درجا زده است.

موضوع بغرنج دیگر، افت سالانه ۳۰۰ هزار بشکه تولید نفت ایران به‌خاطر پیری ۸۰ درصد از میادین نفتی فعال است. ایران با تزریق گاز و آب به میادین نفتی، حفاری چاه‌های بیشتر و موارد صیانتی دیگر فعلا توانسته است سقف تولید خود را ثابت نگه دارد، اما ادامه این روند در سال‌های آینده بسیار دشوار خواهد بود و به توسعه میادین جدید نیاز دارد. موضوع مهم برای ایران نه تنها افزایش ضریب بازیافت (میزان نفتی که از یک میدان می‌شود برداشت کرد)، بلکه موضوع جذب سرمایه است. ایران تنها می‌تواند یک‌چهارم ذخایر میادین نفتی خود را استخراج کند (افزایش ضریب بازیافت مستلزم به‌کارگیری تکنولوژی بسیار پیچیده است). شکی نیست که در وضعیت کنونی و افت قیمت نفت شرکت‌های خارجی بر اساس مدل «بیع متقابل» حاضر به سرمایه‌گذاری در ایران نخواهند بود. مدل‌های به مراتب جالب‌تر با سود بالاتر مانند «مشارکت در تولید» در دنیا وجود دارد که منتظر سرمایه‌گذار هستند. از طرفی طبق آمار آژانس بین‌المللی انرژی پروژه‌های اکتشاف ذخایر جدید نفت در سال ۲۰۱۶ به پایین‌ترین میزان خود طی ۷۰ سال گذشته رسیده است. سرمایه‌گذاری در حوزه نفت و گاز نیز در سال ۲۰۱۵ نسبت به سال قبل آن ۲۵ درصد کاهش یافته و به رقم ۵۸۵ میلیارد دلار سقوط کرد. در این وضعیت، انتظار از سرمایه‌گذاران خارجی برای ورود به پروژه‌های ایران تحت نام «پیمانکار» بیهوده است.

البته تنها حوزه نفت نیست که در سال‌های پیش رو دچار مشکل خواهد شد. هم‌اکنون ایران روزانه ۵۰۰ میلیون متر مکعب گاز از پارس جنوبی تولید می‌کند که سهمی بالای ۶۰ درصدی در تولید گاز کشور دارد. این میدان بعد از تکمیل همه فازهای آن روزانه حدود ۷۰۰ میلیون متر مکعب تولید گاز خواهد داشت. اما نکته اینجاست که میدان پارس جنوبی در سال ۲۰۲۲ یعنی ۵ سال دیگر دچار افت فشار خواهد شد و باید ۲۵ تا ۳۰ میلیارد دلار دیگر فقط برای ممانعت از کاهش تولید گاز و میعانات گازی در این میدان سرمایه‌گذاری شود.

دومین پروژه بزرگ گازی ایران، میدان کیش نیز به رغم آغاز توسعه از دهه گذشته، فعلا مراحل ابتدایی را طی می‌کند و باید جذب سرمایه کند تا فاز اول آن ۲۸ میلیون متر مکعب تولید داشته باشد. در صحبتی که با موسسه وودمکنزی داشتم، باور بر این بود که تولید گاز شیرین ایران در سال ۲۰۲۲ احتمالا به ۳۲۰ میلیارد متر مکعب در سال برسد، البته اگر میدان کیش وارد فاز بهره‌برداری شود. این میزان گاز تنها ۹۰ میلیارد متر مکعب بیشتر از تولید کنونی کل گاز شیرین ایران است. با احتساب افت چشمگیر فشار مخزن پارس جنوبی در پنج سال آینده، احتمالا تولید گاز ایران ۲۰ تا ۲۵ درصد کاهش یابد، مگر اینکه سکوهای فعلی ۱۵۰۰ تنی نصب شده در فازهای پارس جنوبی با سکوهایی ۱۰ برابر سنگین‌تر عوض شود که هر کدام توان نگهداری ۲ تا ۳ کمپرسور را داشته باشند. به عبارتی، به مدد کمپرسورها و نه با تکیه بر فشار طبیعی خود مخزن، می‌توان میزان تولید گاز را تقریبا ثابت نگه داشت. این یعنی، افزایش چشمگیر هزینه تولید گاز از پارس جنوبی. اگر ایران بخشی از ۴۹ میدان نفت و گاز خود را نتواند تا ۵ سال آینده توسعه دهد، شکی نیست که تولید نفت و گاز کشور در نیمه دوم دهه آینده میلادی با افت چشمگیری مواجه خواهد شد.

دالغا خاتین اوغلو کارشناس انرژی نشریه Natural Gas World و مدیر اخبار ایران بخش انگلیسی خبرگزاری ترند. این مقاله بصورت اختصاصی برای روزنامه دنیای اقتصاد نوشته و منتشر شده است.

مسیر توسعه صنعت گاز و پتروشیمی ایران

دالغا خاتین اوغلو*

پویا نعمت‌اللهی؛ کارشناس نفت و روزنامه‌نگار/

سال جدید ایرانی در حالی آغاز می‌شود که ایران سال گذشته بیش از ٩٥ میلیون مترمکعب در روز (م.م.م.ر) به ظرفیت تولید گاز خود اضافه کرده است. برنامه‌ی اصلی ١٤٠ م.م.م.ر بوده؛ اما بر اساس گزارش وزارت نفت، به نظر می‌رسد میزان گفته‌شده در بالا در پایان بهار سال جاری محقق می‌شود.

عمده‌ رشد تولید گاز ایران مبتنی بر ٢٤ فاز اسمی پارس جنوبی (معادل ٢٩ فاز واقعی) است. در سه سال اخیر، به ‌ترتیب ٩٥ ، ٢٧ و ١٠٣ م.م.م.ر به ظرفیت تولید کشور از محل پارس جنوبی اضافه شده و اکنون سطح تولید گاز این منطقه به مرز ٥٠٠ م.م.م.ر رسیده است.

تا پایان بهار امسال این میزان به سطح ٥٤٠ م.م.م.ر می‌رسد و به‌این‌ترتیب، ظرفیت کل تولید گاز ایران به رقم ٨٣٠ م.م.م.ر بالغ می‌شود. برنامه‌ریزی ایران آن است که به سطح ١,٢ میلیارد م.م.ر برسد که این مهم به‌واسطه‌ی تولید از تمام فازها تا سال ٢٠٢١ محقق خواهد شد.
طبق محاسبات انجام‌شده و برحسب گزارش‌هاي فصلی وزارت نفت، متوسط میزان تولید واقعی گاز خام کشور در سال ایرانی قبل، به مرز ٧٨٠ م.م.م.ر رسیده است که حدود ٥٤ م.م.م.ر بیشتر از سال قبل از آن بوده است؛ اما هنوز کمتر از ظرفیت مدنظر است.
بخش پتروشیمی
دو شاخص «ظرفیت اسمی تولید» و «تولید واقعی صنعت پتروشیمی» در سال گذشته‌ ایرانی، رشد کرده است؛ بااین‌حال، ظرفیت خالی مجتمع‌ها حدود پنج درصد نسبت به سال ٩٤ افزایش یافته است. بخشی از این وضعیت، ناشی از معضلات مربوط به تأمین خوراک است. در سال گذشته‌ میلادی، سهم کسری خوراک در ظرفیت خالی پتروشیمی‌ها به حدود ٤٨ درصد رسیده است.
یک دلیل دیگر می‌تواند مربوط به آتش‌سوزی‌هایی باشد که در چند مجتمع پتروشیمی در تابستان گذشته حادث شد. مجتمع‌های بندر‌ امام، مبین، بیستون، بوعلی، تندگویان، ایلام و مارون در این شمول قرار می‌گیرند. این مجتمع‌ها محصولات و مواد اولیه‌ میانی تولید می‌کنند که در سایر مجتمع‌ها به‌عنوان خوراک استفاده می‌شود.

محصولات میانی شامل اتان، اتیلن، هپتان، تولوئن و آروماتیک هستند. این مواد به‌عنوان خوراک به سایر مجتمع‌ها فروخته می‌شود. سهم فروش بین‌مجتمعی محصولات پتروشیمی از کل محصولات تولید‌شده در سال گذشته، ١٦,٨ درصد بوده است. کل ظرفیت تولید اسمی پتروشیمی با ازدیاد ٤.٣ میلیون تُن‌ متریک (م.ت.م) به سطح ٦٢.٢ م.ت.م در سال رسیده است. در همین بخش تولید واقعی ٣.٥ م.ت.م افزایش یافته و به مرز ٤٦.٢ م.ت.م در سال، در سال ایرانی قبل می‌رسد.

یک کارشناس پتروشیمی که نخواست نامش فاش شود، در گفت‌وگو با ژورنال «نچرال گس وورلد» اظهار کرد: در تابستان سال قبل، بازارهای جهانی متانول، اوره و آمونیاک دچار نوسانات قیمتی شدند و برخی مجتمع‌ها ترجیح دادند تولید خود را تا آرام‌شدن اوضاع کاهش دهند. این کارشناس گفت: «قیمت‌های اوره و متانول در اواخر بهار تا تابستان کاهش یافت؛ بنابراین پتروشیمی‌ها در استراتژی‌های خود تجدیدنظر کرده و حتی در برخی موارد ترجیح دادند تولید خود را متوقف کنند و وارد دوره‌ اورهال (تعمیرات اساسی) شوند».
به عقیده‌ این کارشناس، رشد تولید خوراک، تحت‌الشعاع رشد ظرفیت پتروشیمی قرار گرفته است. قیمت‌های متانول ایران در بازار آسیا از ٣٢٠ دلار در ماه مارس ٢٠١٥، به سطح ٢٤٠ دلار در آگوست ٢٠١٦ رسید؛ اما با یک رشد جدید به رقم ٣٨٢ دلار در انتهای سال ایرانی قبل رسید. بخش دیگری از ظرفیت خالی پتروشیمی‌ها به‌خاطر کمبود اتان است. مجتمع‌های پتروشیمی ایران حداقل سالانه ٥,٢٥ م.ت.م از اتان نیاز دارند؛ اما در سال ٢٠١٦ اندکی بیش از ٣.٢ م.ت.م. از این ماده دریافت کرده‌اند. البته به‌تدریج با توسعه‌ فازهای پارس جنوبی، این مشکل مرتفع خواهد شد. طبق برنامه‌ها، تولید اتان قرار است به سطح ١٠ م.ت.م برسد.

در سال مالی ٢٠١٦ – ٢٠١٧ تولید واقعی پتروشیمی ایران ١٢ درصد کمتر از حجم تولید برنامه‌ریزی و حدود ٢٥ درصد کمتر از ظرفیت اسمی بوده است. در نیمه زمستان چیزی حدود بیش از نیمی از کل ظرفیت خالی ١.٤ م.ت.م به خاطر کسری خوراک بوده است؛ چراکه عملا مصارف گرمایش و خانگی - تجاری ایران در فصل سرما، از طریق گاز متان تأمین می‌شود و تقاضای گاز خانگی با شروع فصل سرما، به طرز بسیار چشمگیری افزایش می‌یابد.

در ابتدای زمستان سال قبل نیز ترکمنستان عرضه‌ گاز را به ایران متوقف کرد و خواستار پرداخت بدهی‌های معوق دو‌میلیاردی ایران شد. ترکمنستان در سال ٢٠١٥ حدود ٩ میلیارد مترمکعب گاز به ایران صادر کرده بود؛ اما در سال ٢٠١٦ این میزان نصف شد. ایران نیز از ابتدای سال ٢٠١٧ تمام برنامه‌های گازی خود را بدون نیاز به گاز ترکمنستان اجرائی کرده است.

میزان درآمدهای صادراتی پتروشیمی ایران تا پایان بهمن ماه، حدود ٨.٥ میلیارد دلار بود که تقریبا سه درصد به‌نسبت سال قبل از آن کاهش پیدا کرده است. دلیل آن را باید کاهش قیمت‌های نفت و محصولات پتروشیمی دانست؛ چراکه حجم میزان صادراتی در همین دوره به نسبت دوره‌ قبل، بالغ بر هشت درصد افزایش داشت و به سطح ١٨.٧ م.ت.م رسید.

*** این مقاله در شماره هفتم نشریه‌ تخصصی Natural Gas Worldمنتشر شده است. مقاله به زبان فارسی در روزنامه شرق انتشار یافته است. دالغا خاتین اوغلو کارشناس و مسئول حوزه انرژی ایران، آذربایجان و آسیای میانه در این نشریه است. وی همچنین مدیر اخبار ایران در بخش انگلیسی خبرگزاری ترند است.

گذر ایران به عصر گاز

شاید اغراق نباشد اگر بگوییم ایران از عصر نفت به گاز وارد می‌شود. آمارهای رسمی از برنامه‌ریزی دولت برای سرمایه‌گذاری‌های بخش انرژی نیز نشان می‌دهد دو‌سوم این سرمایه‌گذاری‌ها طی ۱۰ سال آینده در بخش گاز خواهد بود. بر خلاف تاریخ ۱۰۸‌ساله نفت ایران، صنعت گاز کشور حدود ۵۰ سال قدمت دارد و اصولا سهم گاز از مصرف انرژی کشور که از دهه 70 میلادی جایگاه خود را باز کرده، هم‌اکنون نزدیک به ۷۰ درصد است. ایران هم‌اکنون از ۲۳ میدان گازی مستقل و ده‌ها میدان نفتی سالانه توان تولید ۲۸۰ میلیارد متر‌مکعب گاز را دارد که در مجموع ۸۳ درصد از این رقم راهی ۱۳ پالایشگاه می‌شود و مابقی عمدتا یا در مشعل‌ها سوزانده می‌شود، یا به میادین نفتی تزریق می‌شود تا فشار مخازن افزایش یابد.

ایران ۵۰ میدان گازی مستقل دارد که هم‌اکنون تنها ۲۳ میدان توسعه یافته و تولید گاز دارد. بزرگ‌ترین‌ میدان گازی ایران، پارس‌جنوبی که ذخایر بخش ایرانی آن ۱۴ تریلیون متر‌مکعب است، تقریبا ۴۰ درصد ذخایر گازی ایران را تشکیل می‌دهد. سال گذشته ۱۳۰ میلیارد مترمکعب گاز از میدان پارس‌جنوبی تولید شد و برای سال جاری این رقم احتمالا به ۱۵۰ میلیارد مترمکعب برسد. در مجموع، ایران قصد دارد طی دو سال آینده همه فازهای این میدان به غیر از فاز ۱۱ را به بهره‌برداری کامل برساند و تولید گاز پارس‌جنوبی را به حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب در سال برساند. در چشم‌انداز سال ۱۴۰۰ تولید گاز بیش از ۳۸۰ میلیارد مترمکعب و نیز ۶۰ میلیارد متر‌مکعب در سال صادرات در نظر گرفته شده است. هم‌اکنون گاز سهمی بیش از ۷۰ درصدی در سبد سوخت ایران دارد. مصرف انرژی ایران در دوران بعد از انقلاب اسلامی بیش از ۸ برابر افزایش یافته و این افزایش تقریبا به حساب افزایش چشمگیر تولید گاز بوده است.

*بر اساس آمارهای رسمی وزارت نفت ایران، واحدها بر اساس میلیون بشکه معادل نفت خام است

چشم‌انداز تولید

براساس ارزیابی‌های وزارت نفت، پارس‌جنوبی از سال ۲۰۲۳ با افت چشمگیر فشار مواجه خواهد شد (اصطلاحا به «نقطه شبنم» خواهد رسید) و برای افزایش تولید نیاز به سکوهای تولید گاز ۲۰ هزار تنی (۱۰ برابر سکوهای فعلی) دارد. احتمالا تا سال ۲۰۳۳ تولید گاز از این میدان تقریبا متوقف شود، مگر اینکه تکنولوژی‌های جدیدی به کار گرفته شود. قطر و ایران تاکنون در مجموع 4/ 3 تریلیون مترمکعب از این میدان برداشت کرده‌اند که سهم قطر 5/ 2 برابر ایران بوده است. سهم این میدان تولید گاز ایران بیش از 50 درصد است و در سال‌های آینده این رقم به ۷۰ درصد خواهد رسید.

ایران در حال حاضر ۵۰ میدان نفت و گاز را بر اساس مدل جدید قراردادهای نفتی به خارجی‌ها معرفی کرد که ۲۱ عدد از آنها میادین مستقل گازی با حجمی بالغ بر 5/ 6 تریلیون متر‌مکعب ذخایر درجا است، برنامه‌ریزی شده که تولید این میادین در کل به ۱۴۰ میلیارد متر‌مکعب در سال برسد. ۲۹ میدان نفتی دیگر که تنها ۱۰ عدد آنها میادین توسعه‌نیافته هستند نیز قرار است سالانه ۶۰ میلیارد مترمکعب گاز همراه تولید کنند. کلا انتظار می‌رود این پروژه‌ها در دهه آینده به بهره‌برداری برسند، زمانی که تولید گاز از میدان پارس‌جنوبی و احتمالا چند میدان گازی دیگر به شدت کاهش یابد.

 چشم‌انداز صادرات

ایران با قطع واردات گاز ترکمنستان در ژانویه سال جاری میلادی، به صادرکننده خالص گاز تبدیل شده است. طی سال ۲۰۱۶ حدود 7/ 7 میلیارد مترمکعب گاز به ترکیه صادر شده است. ایران در نظر دارد طی ۵ سال آینده صادرات گاز خود را سالانه به ۶۰ میلیارد مترمکعب برساند، اما احتمال افت فشار در پارس‌جنوبی و عملی شدن توسعه میادین نفت و گاز جدید هنوز در هاله‌ای از ابهام است. احتمال بازگشت تحریم‌ها نیز هنوز منتفی نشده است. از طرفی در چشم‌انداز پنج ساله آینده موضوع تزریق گاز به میادین نفتی برای افزایش تولید نفت مطرح است. ایران نیاز به تزریق سالانه ۹۰ میلیارد مترمکعب گاز به میادین کهنه نفتی دارد، اما هم‌اکنون یک‌سوم این میزان گاز را تزریق می‌کند. ایران باید تاکنون 2/ 1 تریلیون مترمکعب گاز به میادین نفتی تزریق می‌کرد در حالی که تنها ۵۸۰ میلیارد مترمکعب تزریق کرده است. نیاز بخش‌های خانگی، صنعتی و نیروگاهی ایران به گاز نیز تا سال ۱۴۰۰ به حدود ۳۰۰ میلیارد مترمکعب خواهد رسید، بنابراین تنها راه برای تبدیل شدن به صادرکننده مطمئن گاز، بهینه‌سازی مصرف سوخت و جلوگیری از اتلاف انرژی است. ایران سالانه ۱۰ میلیارد متر‌مکعب‌گاز را در مشعل‌ها می‌سوزاند و همین میزان اتلاف گاز در بخش انتقال و توزیع وجود دارد. از طرفی سالانه ۶۰ میلیارد مترمکعب گاز نیز به‌خاطر راندمان پایین نیروگاه‌ها و اتلاف انرژی در خانه‌ها از دست می‌دهد. تنها با کاهش چشمگیر این تلفات ایران می‌تواند به صادرکننده مطمئن و دائم گاز تبدیل شود.

 حوزه پایین‌دستی گاز ایران در افق ۲۰۲۵

در حالی که ایران ظرفیت تولید عملی گاز شیرین خود را به سالانه بالای ۲۰۰ میلیارد متر‌مکعب رسانده است، در افق ۲۰۲۵ کل سرمایه‌گذاری برای ۶ پالایشگاه جدید، همچنین تعمیر، به‌روز‌رسانی و توسعه ۱۳ پالایشگاه فعلی و افزایش ظرفیت ذخیره گاز حدود ۶۴ میلیارد دلار برآورد می‌شود. بخشی از این سرمایه‌گذاری طی سال‌های گذشته انجام شده و بخش دیگری در سال‌های آینده انجام خواهد شد. هم‌اکنون ۱۳ پالایشگاه گاز در ایران فعال هستند که ظرفیت اسمی آنها (نه تولید عملی گاز شیرین) بالای ۲۷۰ میلیارد مترمکعب در سال است، اما عمر برخی پالایشگاه‌ها به بیش از سه دهه می‌رسد، در حالی که پالایشگاه‌های جدید که از سال ۲۰۰۰ تاکنون راه‌اندازی شده‌اند، به‌طور متوسط عمری بالای ۱۰ سال دارند.

برنامه‌های میان‌مدت

ایران در نظر دارد تا مارس ۲۰۲۱ تعداد پالایشگاه‌های گازی خود را به ۱۹ مورد برساند. به این ترتیب ظرفیت تولید گاز شیرین ایران سالانه به ۳۳۰ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. در مجموع ایران برای ۴ سال آینده ۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش میان‌دستی (به خصوص لوله و...) و پایین‌دستی (پالایشگاه‌ها) گاز انجام خواهد داد. تعداد تاسیسات تقویت فشار گاز از ۷۱ ایستگاه فعلی به ۹۰ ایستگاه افزایش می‌یابد و شبکه خطوط لوله انتقال گاز طبیعی ایران از ۳۵ هزار به بیش از ۴۰ هزار کیلومتر خواهد رسید. در مجموع ۲۱ میلیارد دلار در بخش پالایش، ۳۴ میلیارد دلار در بخش انتقال و احداث خطوط لوله گاز و تاسیسات تقویت فشار، ۳ میلیارد دلار در بخش ذخیره‌سازی و 5/ 4 میلیارد دلار برای اجرای شبکه گازرسانی سرمایه‌گذاری خواهد شد.

این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو بصورت اختصاصی برای روزنامه دنیای اقتصاد نوشته شده است.

اوج‌گیری دوباره صادرات ایران به اتحادیه اروپا

آمارهای رسمی اتحادیه اروپا حاکی است که صادرات ۲۸ عضو این اتحادیه به ایران طی سال گذشته میلادی نزدیک به ۳۰ درصد رشد داشته، اما صادرات ایران به اروپا نسبت به سال قبل آن ۴.۵ برابر شده است.

بر اساس آمارهایی که در سایت رسمی کمیسیون اروپا منتشر شده است، ۲۸ عضو این اتحادیه سال گذشته در مجموع هشت میلیارد و ۲۵۰ میلیون یورو صادرات به ایران داشته‌اند. این رقم در سال ۲۰۱۵ حدود ۶.۵ میلیارد یورو بود. واردات اروپا از ایران نیز حدود ۵.۵ میلیارد یورو بوده است، در حالی که این رقم در سال قبل آن تنها یک میلیارد و ۲۴۰ میلیون دلار بود.

در میان شرکای اروپای ایران، آلمان با ۲.۶ میلیارد دلار صادرات طی سال گذشته رشدی بالای ۲۰ درصدی نسبت به سال ۲۰۱۵ داشته و بزرگترین صادرکننده کالا به ایران بوده است. اما ایتالیا دومین شریک تجاری ایران در اروپا، صادرات به ایران را به همان میزان کاهش داده و به ۱.۵ میلیارد دلار رسانده است.

جمهوری مالت با افزایش شش برابری صادرات به ایران، حجم فروش کالا به ایران را به بالای یک میلیارد دلار رسانده است، با این حال صادرات لوکزامبورگ به ایران نیز بیش از چهار برابر کاهش یافته و به ۳۵۲ میلیون دلار سقوط کرده است.

در میان کشورهای مقصد صادرات ایران، فرانسه با ۱.۳۵ میلیارد دلار واردات در صدر لیست ۲۸ عضو اتحادیه اروپا است. صادرات ایران به فرانسه در سال گذشته نسبت به سال قبل آن ۴۴ برابر شده است. علت امر، از سرگیری صادرات نفت ایران به اتحادیه اروپا است که شرکت توتال فرانسه فعلا بزرگترین مشتری نفت و میعانات گازی ایران است. صادرات ایران به فرانسه در سال گذشته تنها کمی بیشتر از سی میلیون دلار بود.

منبع: آمار کمیسیون اروپا

ایران قبل از تحریم‌ها روزانه حدود ۷۸۰ هزار بشکه صادرات نفت و میعانات گازی به اتحادیه اروپا داشت، اما از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۵ این رقم تقریبا صفر بود.

بعد از اجرایی شدن توافق هسته‌ای در ژانویه سال گذشته ، ایران صادرات نفت به اروپا را از سر گرفت.

ایتالیا و اسپانیا به عنوان مشتریان دیگر نفتی ایران، به ترتیب دومین و سومین واردکننده نفت و کالا از ایران بوده‌اند که هر کدام واردات از ایران را بیش از دو برابر افزایش داده‌اند. ایتالیا طی سال گذشته بیش از یک میلیارد دلار و اسپانیا نیز ۸۷۰ میلیون دلار واردات از ایران داشته‌اند.

نکته مهم در آمارهای اتحادیه اروپا در این نکته است که قبل از تحریم‌ها تراز تجاری دو جانبه با ایران با اختلاف بالای هفت میلیارد دلار به سود ایران بود، اما هم اکنون صادرات اتحادیه اروپا به ایران حدود سه میلیارد دلار بیشتر از واردات آن از ایران است.

مقاله دالغا خاتین اوغلو برای رادیو فردا

قطر در صدد توسعه پارس جنوبی «با هدف افزایش ۱۰ درصدی تولید گاز است»

در حالی که ایران در تلاش است بعد از سال‌ها تولید خود از میدان گازی مشترک پارس جنوبی را به سطح تولید قطر برساند، سعد الکعبی رییس شرکت دولتی «نفت قطر» اعلام کرد که بعد از ۱۲ سال توقف، دوباره این کشور درصدد توسعه پارس جنوبی با هدف افزایش ۱۰ درصدی تولید است.

به گزارش خبرگزاری رویترز، وی روز دوشنبه ۱۴ فروردین ماه گفت که این موضوع ارتباطی به طرح افزایش تولید گاز ایران از این میدان مشترک ندارد.

میدان پارس جنوبی میان ایران و قطر مشترک است. بخش قطری پارس جنوبی ۲۵ تریلیون و بخش ایرانی آن حدود ۱۴ تریلیون متر مکعب ذخایر گاز دارد. ایران ۱۰ سالی دیرتر از شریک خود توسعه این میدان را آغاز کرد و تاکنون حدود یک تریلیون متر مکعب گاز از این میدان برداشت کرده و قطر ۲.۵ برابر ایران تولید گاز داشته است. قطر این میدان را «گنبد شمالی» می‌نامد.

به گزارش خبرگزاری رویترز، آقای کعبی اعلام کرد که قرار است طی پنج تا هفت سال روزانه ۵۶ میلیون متر مکعب به ظرفیت تولید گاز افزوده شود.

ظرفیت تولید گاز قطر هم اکنون کمی بالاتر از ۵۴۰ میلیون متر مکعب در روز است، اما تولید واقعی آن در سال گذشته میلادی حدود ۵۰۵ میلیون متر مکعب در روز بود.

ظرفیت تولید گاز ایران از پارس جنوبی نیز هم اکنون حدود ۵۰۰ میلیون متر مکعب در روز است و وزیر نفت ایران گفته که این رقم تا اردیبهشت ماه به ۵۴۰ میلیون متر مکعب خواهد رسید.

مراحل مطالعاتی و حفاری چاه‌های اکتشافی میدان گنبد شمالی در سال ۲۰۰۵ متوقف شده بود، اما قطر می‌گوید که می‌خواهد طی چند ماه آینده این پروژه را دوباره آغاز کند.

در همین زمینه شرکت مشاوره انرژی «وود مکنزی» مستقر در لندن بلافاصله بعد از اظهارات آقای کعبی، در سایت رسمی خود با اشاره به تولید سالانه بیش از ۷۷ میلیون تن گاز مایع و صادرات آن توسط قطر اعلام کرد که به رغم تولید مازاد کنونی گاز مایع در سطح جهانی، به نظر می‌رسد تقاضای بین‌المللی برای افزایش تولید گاز مایع قطر در پنج تا هفت سال آینده وجود داشته باشد.

در همین زمینه، ویلیام پاول مسئول سابق بخش انرژی روزنامه فایننشال تایمز و سردبیر کنونی نشریه تخصصی «گاز طبیعی جهان» در گفت‌وگو با رادیو فردا می‌گوید که با توسعه گنبد شمالی، مشتریان آسیایی گاز مایع می‌توانند مطمئن باشند که قیمت‌های پایین گاز طی چند سال آینده می‌تواند ادامه داشته باشد.

«با این حال، این موضوع می‌تواند خبر بدی برای ایران باشد، چرا که قرار است فشار مخزن در بخش ایرانی این میدان در اوایل دهه آینده افت کند و افزایش تولید قطر به منزله شتاب گرفتن آهنگ افت فشار مخزن است».

مقامات ایران تاکنون چند بار اعلام کرده‌اند که قرار است فشار مخزن پارس جنوبی در سال ۲۰۲۳ افت کند و برای جبران کاهش تولید گاز بایستی سکوهای حفاری با وزنی ۱۰ برابر سکوهای فعلی ۲۰۰۰ تنی به همراه دهها پمپ عظیم در فازهای پارس جنوبی نصب شود. ایران سال گذشته با شرکت فرانسوی توتال پیرامون مطالعه نحوه مواجهه و پیشگیری از افت فشار مخزن پارس جنوبی توافقنامه امضا کرد.

بخش قطری این میدان چند سال پیش با افت فشار (اصطلاحا نقطه شبنم) مواجه شد و تمام تلاش این کشور طی چند سال گذشته بر روی جلوگیری از افت تولید گاز بوده است. قطر از سال ۲۰۱۳ تاکنون تولید گاز خود را افزایش نداده است، اما ایران بیش از ۲۲۰ میلیون متر مکعب به ظرفیت تولید روزانه خود از این میدان مشترک افزوده است.

خبرگزاری رویترز ر همین زمینه می‌نویسد که قیمت‌های جهانی گاز مایع از سال ۲۰۱۴ تاکنون که بازار با نفت و گاز مایع مازاد مواجه شد، حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است، اما انتظار می‌رود در سال ۲۰۲۰ دوباره قیمت‌ها افزایش یابد.

بر اساس این گزارش، ۶۰ درصد از کل درآمد صادراتی قطر از محل فروش گاز مایع است.

مقاله دالغا خاتین اوغلو برای رادیو فردا