بهبود نسبی صنعت پتروشیمی ایران

شرکت ملی پتروشیمی ایران در گزارشی که روز شنبه اول اردیبهشت ماه در سایت رسمی خود منتشر کرده، می‌گوید که مجتمع‌های پتروشیمی کشور سال گذشته بیش از ۲۲ میلیون و ۴۱۰ هزار تن محصول به ارزش بیش از ۱۲ میلیارد دلار صادر کرده‌اند.

این گزارش اشاره‌ای به تغییرات میزان صادرات پتروشیمی نسبت به سال قبل آن نکرده، اما گزارش جامع حوزه پتروشیمی سال گذشته نشان می‌دهد که حجم صادرات پتروشیمی طی سال گذشته ۱۰ درصد نسبت به سال قبل آن افزایش یافته و درآمدهای صادراتی از محصولات پتروشیمی نیز نزدیک ۲۶ درصد افزایش نشان می‌دهد.

علت عمده اختلاف میان رشد حجم و ارزش صادرات، عمدتاً در این نکته است که قیمت نفت طی سال گذشته نسبت به سال قبل آن بیش از ۲۵ درصد افزایش یافت و به تبع آن قیمت محصولات پتروشیمی نیز افزایش یافته است.

ارزش سالانه بازارهای پتروشیمی در جهان بالغ بر سه تریلیون دلار می‌شود که تقریباً ۱.۵ برابر بازار نفت خام است. با مقایسه میزان صادرات پتروشیمی ایران و ارزش بازار این محصولات در سطح جهانی، سهم ایران بسیار اندک است، اما آمارهای دهه جاری نشان می‌دهد که ایران بخش عظیمی از بازارهای خود را طی تحریم‌ها از دست داد و طی چند سال گذشته، دوباره اندک اندک این بازارها را به دست می‌آورد.

روند حجم و درآمدهای صادرات محصولات پتروشیمی ایران از ابتدای دهه جاری (میلیون تن، میلیارد دلار)/ ^​_{منبع: آمارهای رسمی گمرک و شرکت ملی پتروشیمی}

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در اوج قیمت‌های نفت و پتروشیمی، ایران بخش عظیمی از بازارهای خود را به خاطر تحریم‌ها از دست داد و بعد از آغاز دولت روحانی دوباره حج صادرات افزایش یافته و حتی از دوران قبل از تحریم‌ها نیز فراتر رفته است، اما به خاطر افت چشمگیر قیمت نفت و محصولات پتروشیمی در مقایسه با دوران احمدی‌نژاد، هنوز درآمدها کمتر از سال ۱۳۹۰ است.

البته، بخشی از افزایش حجم صادرات پترشیمی مربوط به افزایش چشمگیر ظرفیت تولید پتروشیمی ایران است. در سال گذشته، ظرفیت تولید سالانه محصولات پتروشیمی ایران نسبت به ابتدای دهه جاری بیش از ۱۸ درصد افزایش یافته و به حدود ۶۴ میلیون تن رسیده است.

ظرفیت خالی پتروشیمی ایران

در دوران تحریم‌ها، بخش عظیمی از ظرفیت پتروشیمی ایران بخاطر سقوط میزان صادرات، بیکار مانده بود. در سال ۹۳ و اوج تحریم‌ها، بیش از ۳۰ درصد از ظرفیت پتروشیمی ایران خالی بود. اما طی سال گذشته، این رقم به ۱۶ درصد افت کرده است که نشان می‌دهد هنوز هم ایران به خاطر مشکلات صادرات از تمام ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی استفاده نمی‌کند.

برنامه‌ریزی‌ها برای تولید نیز ۲ میلیون تن کمتر از آن چیزی است که در عمل اتفاق افتاد. ایران سال گذشته، کلاً ۵۳.۶ میلیون تن محصولات پتروشیمی تولید کرد که ۹.۳۵ میلیون تن آن برای تولید محصولات با ارزش افزوده به مجمتع‌های پتروشیمی داخلی فروخته شده و بقیه به عنوان محصول نهایی راهی بازارهای داخلی و خارجی شده است.

قرارداد بریتیش پترولیوم و شرکت نفت آذربایجان برای توسعه یک بلوک نفت و گاز در خرز

شرکت دولتی نفت و گاز آذربایجان، سوکار، عصر پنج‌شنبه ششم اردیبهشت ماه قرارداد جدید ۲۵ ساله با شرکت بریتیش پترولیوم (بی.پی.) برای توسعه یک بلوک نفت و گاز در دریای خزر امضا کرد.

این بلوک واقع در آب‌های شمال باکو در شبه‌جزیره آبشِرون واقع است و شرکت‌های سوکار و «بی پی» با سهم مساوی ۵۰ درصدی عملیات اکتشاف و توسعه آن را آغاز خواهند کرد.

آذربایجان برای اولین بار است که منابع نفت و گاز آب‌های شمالی خود را توسعه می‌دهد. اواخر دهه ۹۰ میلادی شرکت لوک اویل روسیه در آب‌های نزدیک مرزهای زمینی روسیه و آذربایجان عملیات اکتشاف انجام داد، اما به نتیجه‌ای نرسید. بلوک آبشرون در دل دریای خزر در ۴۰۰ متری عمق آب واقع است و قرار است ۳۵۰۰ متر حفاری شود تا منابع نفت و گاز آن مورد بررسی قرار گیرد.

شرکت بی پی، دو دهه است که اپراتوری بزرگترین پروژه‌های نفت و گاز دریایی جمهوری آذربایجان را در دست دارد.

الهام شبان، رئیس مرکز تحقیقات نفت و گاز خزر در جمهوری آذربایجان، در گفت‌وگو با رادیو فردا می‌گوید که هم اکنون ۹۷ درصد نفت و ۹۹ درصد گاز تولیدی آذربایجان از دریای خزر انجام می‌شود و بخش اعظم آن از بلوک آذری-چراغ-گونشلی و میدان گازی شاه دنیز است که اپراتوری هر دو پروژه در دست شرکت بی پی هست.

به گفته او، آذربایجان تا کنون ۳.۳ میلیارد بشکه نفت و ۱۴۴ میلیارد متر مکعب گاز از بلوک آذری چراغ گونشلی تولید کرده و تولید از میدان شاه دنیز نیز به ۸۹ میلیارد متر مکعب گاز و ۱۷۶ میلیون بشکه میعانات گازی رسیده است.

شرکت‌های مختلفی از روسیه، بریتانیا، فرانسه، آمریکا، ژاپن، هند، نروژ و مالزی سهامدار این دو پروژه عظیم به رهبری بی پی هستند و شرکت ایرانی «نیکو» نیز سهمی ۱۰ درصدی در پروژه شاه دنیز دارد که هم اکنون سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب تولید دارد، اما در دو سال آینده تولید آن به ۲۶ میلیارد متر مکعب خواهد رسید.

سهم شرکت سوکار در این پروژه‌ها کمتر از ۲۵ درصد بود، اما در پروژه‌های جدیدی که امضا می‌کند، هم اپراتوری مشترک پروژه‌ها را در دست می‌گیرد و هم سهمی ۵۰ درصدی در پروژه‌ها دارد. معمولاً ۷۰ درصد از محصولات تولید شده از میادین به دولت آذربایجان می‌رسد و مابقی آن میان سهامداران تقسیم می‌شود.

یک منبع در شرکت سوکار به رادیو فردا گفت که قرار است ماه آینده یک قرارداد دیگر گازی برای توسعه میدان «قاراداغ» دریای خزر با شرکت نروژی استات اویل امضا شود. همچنین اواسط ماه آینده عملیات حفاری در میدان گازی آبشرون (این میدان با بلوک آبشرون تنها تشابه اسمی دارد) آغاز خواهد شد. شرکت توتال فرانسه و سوکار آذربایجان هر کدام سهمی ۵۰ درصدی در این پروژه دارند و قرار است سالانه ۵ میلیارد متر مکعب گاز از این میدان تولید شود.

جمهوری آذربایجان که هم‌اکنون به تنهایی هفت برابر مجموع دیگر کشورهای ساحلی، نفت از دریای خزر تولید می‌کند، همچنین شهریورماه سال گذشته، یک قرارداد ۴۰ میلیارد دلاری جدید برای توسعه بلوک آذری-چراغ-گونشلی در دریای خزر امضا کرد.

بخش ایرانی دریای خزر

ایران تنها کشور ساحلی دریای خزر است که از ذخایر آن بهره‌برداری نمی‌کند، اما در نظر دارد اکتشاف و توسعه بلوک‌های ۶، ۲۴، ۲۶ و ۲۹ در آب‌های حاکمیتی خود را بر اساس مدل جدید قراردادهای نفتی به مناقصه بگذارد.

بنا به گفته مقام‌های ایران، در این زمینه تاکنون با شرکت‌های لوک‌اویل روسیه، استات‌اویل نروژ و مائرسک دانمارک مذاکره شده، اما سال گذشته بیژن زنگنه، وزیر نفت ایران، اعلام کرد که «تاکنون هیچ سرمایه‌گذاری، متقاضی همکاری در فعالیت‌های توسعه‌ای در خزر نشده‌است».

در همین زمینه مسعود متین‌فرد، مدیر مهندسی و ساختمان شرکت نفت خزر، ۱۳ شهریورماه پارسال در گفت‌وگو با خبرگزاری شانا گفت که «اگر همین امروز میادین خزر را توسعه دهیم، سال‌ها طول می‌کشد که تولید آغاز شود».

اخیراً تهران و باکو در جریان سفر ماه گذشته حسن روحانی رئیس‌جمهور ایران به آذربایجان، تفاهمنامه‌ای برای اکتشاف دو بلوک در آب‌های مورد مناقشه امضا کردند. آقای شبان می‌گوید که دو کشور توافق کرده‌اند که یک شرکت یا کنسرسیوم خارجی را برای این پروژه‌ها جلب کنند، اما با توجه به تحریم‌های ایران، انتظار نمی‌رود شرکت‌های خارجی وارد این پروژه‌ها شوند.

ایران در اواخر دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد اعلام کرد که میدان سردار جنگل را با حجم عظیمی از نفت و گاز در آب‌های خود در دریای خزر کشف کرده است. هنوز عملیات توسعه این میدان آغاز نشده است.

خطر خسارت بزرگ برای پارس جنوبی

کارشناسان بین‌المللی از افت چشمگیر فشار و تولید گاز در صورت حضورنداشتن شرکت‌های خارجی در ٤سال آینده خبر دادند

خطر خسارت بزرگ برای پارس جنوبی

محمد ابراهیمی: ایران با حدود  ٣٣تریلیون مترمکعب ذخایر گازی در جایگاه اول جهان قرار دارد، اما هنوز تولید داخل، کفاف تقاضا را نمی‌دهد. اگرچه کشور با وجود هزینه مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها و تزریق ناکافی گاز به میادین نفتی، همچنان صادرات گاز به ترکیه و عراق را صورت می‌دهد. الهام شبان، مدیر مرکز مطالعات نفت خزر باکو و دالغا خاتین‌اوغلو، کارشناس مسائل انرژی ایران در نشریه تخصصی «نچرال گس ورلد» بریتانیا موضوع بازارهای جهانی گاز و گزینه‌های ایران را برای «شرق» تحلیل کرده‌اند. خاتین‌اوغلو در این گفت‌وگو می‌گوید: «انتظار می‌رود پارس جنوبی که هم‌اکنون سهمی ٧٠درصدی در تولید گاز ایران دارد، تا چهار سال آینده به «نقطه شبنم» برسد و با افت چشمگیر فشار و تولید مواجه شود. اگر شرکت‌های غربی و صاحب فناوری مانند توتال فرانسه وارد این پروژه نشوند، تولید گاز این میدان شاید به میزانی افت کند و کشور دچار خسارت خواهد شد». همچنین این دو کارشناس در گفت‌و‌گو با «شرق» با نگاهی به چشم‌انداز بلندمدت ٢٠٤٠ بازار گاز معتقدند گاز در میان انرژی‌های فسیلی بیشترین رشد مصرف در جهان را خواهد داشت که این نرخ رشد را حدود سالانه ١,٦ درصد برآورد می‌کنند.
‌ ایران در نظر دارد در دو سال آینده تولید گاز خود را به شدت افزایش دهد، اما آیا صادرات گاز برای ایران صرفه اقتصادی دارد؟ 
الهام شبان: باید ابتدا نگاهی به بازارهای جهانی و حوادث اطراف ایران بیندازیم. شرکت گازپروم روسیه با نزدیک به ١٩٤‌ میلیارد مترمکعب در سال گذشته، رکورد صادرات گاز به اروپا را شکست و برای دو سال آینده، با تخصیص ٢٠ تا ٢٤‌ میلیارد دلار به پروژه‌های گازی خود، رکورد تاریخی بودجه سالانه را نیز خواهد شکست تا به پایداری صادرات گاز برسد. این پروژه‌ها شامل احداث خط لوله «جریان ترک» و «فاز دوم جریان شمالی» برای صادرات سالانه ٨٦‌ میلیارد مترمکعب گاز به ترکیه و اروپا، همچنین خط لوله «قدرت سیبری» برای صادرات سالانه ٣٨‌ میلیارد مترمکعب گاز به چین است. شرکت «نواتک» روسیه نیز اخیرا فاز اول کارخانه تولید ال‌ان‌جی یامال با ارزش ٢٧‌ میلیارد دلار را راه‌اندازی کرد و قصد دارد تا سال ٢٠٣٠ سالانه ٥٥‌ میلیون تن (حدود ٧٥‌ میلیارد مترمکعب) گاز مایع تولید و صادر کند. همچنین جمهوري آذربایجان در سال جاری تولید گاز از فاز دوم میدان شاه دنیز در دریای خزر را آغاز خواهد کرد و نیمه سال گاز تولیدی تحویل ترکیه می‌شود و نهایتا با تکمیل پروژه «کریدور جنوبی گاز» تا سال ٢٠٢٠ سالانه ١٦‌ میلیارد مترمکعب گاز تولیدی این فاز را راهی ترکیه و اروپا خواهد کرد. از طرفی، ترکمنستان و قزاقستان مذاکرات با جمهوري آذربایجان برای صادرات گاز خود از طریق ال‌ان‌جی یا «سی‌ان‌جی» را آغاز کرده‌اند تا از طریق جمهوري آذربایجان راهی اروپا شود. هر دو کشور همچنین به چین گاز صادر می‌کنند. چین واردات گاز از آسیای مرکزی را در سال گذشته ١٣ درصد افزایش داد و به نزدیک ٣٨‌ میلیارد مترمکعب رساند، اما در نظر دارد در سال‌های آینده این رقم را به ٨٥‌ میلیارد مترمکعب افزایش دهد.
‌ آخرین تحولات در فعالیت‌های گازی کشورهای هم‌جوار ایران چیست؟ 
دالغا خاتین‌اوغلو: عمان سال گذشته فاز اول میدان «خزان» را راه‌اندازی کرد که معادل یک فاز استاندارد فاز جنوبی تولید گاز دارد. با راه‌اندازی فاز دوم در سال آینده تولید این میدان به سالانه ١٥ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. قطر در نظر دارد تولید گاز از پارس جنوبی را تا پنج سال آینده ٢٠ درصد افزایش دهد. هم‌اکنون سالانه ١٦٠ میلیارد مترمکعب تولید گاز از این میدان انجام می‌دهد. از سوی دیگر کشور عراق که اخیرا واردات گاز از ایران را آغاز کرد، با مشکل سوزاندن گاز در مشعل‌ها مواجه است. این کشور مانند ایران سالانه بیش از ١٦ میلیارد مترمکعب گاز را به‌خاطر نبود تکنولوژی برای جمع‌کردن و استفاده، در مشعل‌ها سوزانده و به هدر می‌دهد، اما ایران به‌هرحال سالانه ٢٢٥ میلیارد مترمکعب تولید گاز تجاری دارد، اما تولید عراق حدود یک‌ میلیارد مترمکعب است. شرکت گازپروم اخیرا در نزدیکی میدان «بدرا» پالایشگاه گازی راه‌اندازی کرد که تولید گاز این منطقه را جمع و پالایش کند.
 شرکت «اوریون» آمریکا نیز هفته گذشته با عراق توافق کرد که میدان «نهر بن عمر» در نزدیکی بصره را که سالانه بیش از ٩ میلیارد مترمکعب گاز در مشعل می‌سوزاند، توسعه داده و نه‌تنها تولید نفت این میدان را افزایش دهد، بلکه گازهای همراه را نیز جمع‌آوری کند. بااین‌حال، عراق بهترین مشتری گاز ایران باقی خواهد ماند. در این رابطه سود خالص ایران از صادرات گاز به این کشور با احتساب قیمت‌های کنونی حدود ١٠ سنت به ازای هر مترمکعب است که با افزایش قیمت نفت به حدود ٣٠ تا ٣٥ سنت هم می‌تواند برسد. ترکیه نیز بازاری بسیار پرسود برای ایران است که تقریبا به‌اندازه عراق سود خالص صادرات گاز برای ایران دارد. ترکیه و عراق روی هم قرارداد واردات سالانه ٢٨ میلیارد مترمکعب گاز با ایران دارند، اما در بازارهای دور مانند اروپا و شرق آسیا یا چین، ایران بهتر است دست به صادرات گاز نزند، چراکه سود اندکی برای ایران خواهد داشت.
‌ این آمارها را چگونه می‌توان تفسیر کرد؟ 
شبان: کشتی‌های نیجریه گاز مایع این کشور را با عبور از ١٠‌ هزار کیلومتر راه به ترکیه می‌رسانند و فاصله قطر با ژاپن نیز به همین میزان است، چگونه است که برای قطر و نیجریه صادرات گاز سود دارد، اما برای ایران نه؟
خاتین‌اوغلو: طبق برآوردها، سود خالص حاصل از صادرات گاز ایران به اروپا و چین، حتی در قیمت‌های بالای نفت، نهایتا به ١٣ تا ١٨ سنت می‌رسد، اما در قیمت‌های کنونی سه تا چهار سنت به ازای هر مترمکعب است. این نیز سودی است که نمی‌شود نادیده گرفت.
‌ در بخش مصارف گاز چه راهبردهایی را مؤثر و مفید می‌دانید؟ 
خاتین‌اوغلو: ایران به‌خاطر کمبود گاز، سالانه بیش از ١٠‌ میلیارد لیتر گازوئیل و نفت‌کوره در نیروگاه‌های تولید برق مصرف می‌کند. ٨٠ درصد میادین نفتی ایران در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و هر سال، روزانه ٣٠٠‌ هزار بشکه از تولید آنها کاسته می‌شود. بنابراین برای جلوگیری از افت تولید نفت، سالانه نیاز به حداقل ٩٠ میلیارد مترمکعب تزریق گاز به میادین نفتی است. اما ایران تنها یک‌سوم این میزان تزریق گاز انجام می‌دهد. از این‌رو، سود افزایش تولید نفت از طریق تزریق گاز به مراتب بیشتر از صادرات خود گاز است، آن هم به بازارهای پنج تا هفت ‌هزار کیلومتر دورتر از ایران. صحبت روی اولویت‌ها و استفاده بهینه از منابع انرژی است، وگرنه صادرات گاز ایران به ژاپن هم صرفه اقتصادی دارد، اما در مقابل مصرف حجم عظیمی از سوخت مایع در نیروگاه‌ها یا افت تولید نفت چندان گزینه مناسبی نیست.
‌ چه چشم‌اندازی فراروی تولید گاز در ایران وجود دارد؟ 
خاتین‌اوغلو: انتظار می‌رود پارس جنوبی که هم‌اکنون سهمی ٧٠درصدی در تولید گاز ایران دارد، تا چهار سال آینده به «نقطه شبنم» برسد و با افت چشمگیر فشار و تولید مواجه شود. اگر شرکت‌های غربی و صاحب فناوری مانند توتال فرانسه وارد این پروژه نشوند، تولید گاز این میدان شاید به میزانی افت کند و بنابراين کشور دچار خسارت خواهد شد. مشکل‌آفرینی‌ها و سنگ‌اندازی‌های سیاسی دو سال قبل از طرف برخی عناصر در داخل ایران برای عملیاتی‌شدن قراردادهای نوع جدید نفتی و نهایتا انتخاب دونالد ترامپ به ریاست‌جمهوری آمریکا، وضعیت ورود شرکت‌های غربی به پروژه‌های ایران را مشکل کرده است. از طرفی به دلیل افت قیمت نفت، سرمایه‌گذاری‌های جهانی در بخش نفت و گاز در سه سال گذشته ٤٠ درصد کاهش داشته و حقیقتا قانع‌کردن شرکت‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌ها کار بسیار سختی است. باید در هر حال امیدوار بود و اوضاع مؤلفه‌های دخیل در تصمیم عناصر فعال در بازار گاز را به دقت رصد کرد.

روزنامه شرق

ایران غایب بازارهای گاز اروپا

دالغا خاتین اوغلو، کارشناس حوزه انرژی ایران در ژورنال تخصصی NGW بریتانیا

طی هفته گذشته اروپا از مذاکرات با ترکمنستان برای واردات گاز خبر داد. قزاقستان نیز کارگروهی مشترک با آذربایجان برای صادرات گاز به اروپا از مسیر آذربایجان و ترکیه تشکیل داد. در این میان، صادرات گاز روسیه به اروپا رکورد تاریخی شکسته و در حالی که مسکو بر روی دو پروژه خط لوله جدید به اروپا کار می کند، یک کارخانه عظیم تولید گاز مایع برای صادرات افتتاح کرد.

در این میان آنچه که دیده و شنیده نمی شود، حضور ایران در مذاکرات صادرات گاز به اروپا است، اگرچه مقامات جمهوری اسلامی چندین بار گفته اند که فعلا تمرکز کشور بر بازارهای منطقه ای و در مرحله دوم بازارهای آسیای شرقی است، نه اروپا.

صادرات گاز ترکمنستان و قزاقستان به غرب

هفته گذشته کریستین برگر نماینده ارشد اروپا در امور ترکیه و ترکمنستان اعلام کرد که مذاکراتی با دولت عشق آباد برای صادرات گاز به اروپا از طریق آذربایجان آغاز شده است. روسیه و ایران  به ترتیب در ابتدای سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ خرید گاز ترکمنستان را متوقف کردند و اکنون تنها چین (حدود ۳۰ میلیارد متر مکعب در سال) و آذربایجان به مقدار اندکی مشتری گاز این کشور هستند.

ماه گذشته سایت رسمی ریاست جمهوری ترکمنستان اعلام کرد که این کشور آماده صادرات گاز به کشورهای عضو سابق اتحادیه جماهیر شوروی و اروپای شرقی است.

مراد آرکایف رئیس شرکت «ترکمن گاز» اعلام کرد که این کشور قبلا نیز صادرکننده گاز به روسیه و برخی کشورهای عضو شوروی بود.

روسیه در سال ۲۰۰۸ مشتری سالانه ۴۰ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان بود که طی سالهای بعد این رقم را بصورت چشمگیر کاهش داد و در سال ۲۰۱۵ به حدود ۴.۵ میلیارد متر مکعب رساند و نهایتا در ابتدای سال گذشته متوقف کرد.

ایران نیز مشتری سالانه ۹ میلیارد متر مکعب گاز ترکمنستان در سال ۲۰۱۶ بود که از ابتدای سال جاری بخاطر بدهی ۱.۸ میلیارد دلاری به ترکمنستان، خود دولت عشق آباد فروش گاز به ایران را متوقف کرد.

ترکمنستان هم اکنون سالانه ۱.۶ میلیارد متر مکعب گاز در قالب سوآپ (معاوضه) به مناطق شمال شرق ایران تحویل می دهد و ایران نیز به همین میزان گاز تحویل آذربایجان می دهد. برای صادرات گاز عشق آباد به غرب یا باید ساخت خط لوله از دریای خزر به طول ۳۰۰ کیلومتر آغاز شود، یا اینکه این گاز از طریق خاک ایران حمل شود. در هر دو مورد ایران مخالفت خود را اعلام کرده است و روسیه نیز با ساخت خط لوله دریایی در خزر مخالف است. راه سوم، صادرات گاز مایع «ال ان جی» یا گاز فشرده «سی ان جی» است. عمده تولید گاز ترکمنستان از مناطق شرقی است که با ساحل خزر حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ کیلومتر فاصه دارد و با در نظر گرفتن عرض دریای خزر، باید راهی ۴۵۰۰ کیلومتری طی کند تا به بازارهایی مانند ایتالیا برسد.

در این میان هفته گذشته کانات بوزومبایف وزیر انرژی قزاقستان اعلام کرد که گزینه صادرات «ال ان جی» و «سی ان جی» از طریق آذربایجان به اروپا در حال بررسی است و در این راستا کارگروه مشترکی با دولت باکو تشکیل شده است.

قرار است خط لوله ۳۵۰۰ کیلومتری «دهلیز جنوبی» از سواحل باکو تا ایتالیا در اواخر سال ۲۰۲۰ افتتاح شود و ظرفیت ابتدایی این خط لوله برای انتقال گاز، سالانه ۱۶ میلیارد متر مکعب است که تمامی گاز توسط فاز دوم میدان شاه دنیز جمهوری آذربایجان تامین خواهد شد، اما با نصب ایستگاههای تقویت فشار با هزینه چندین میلیارد دلار، قابلیت حمل گاز این خط لوله می تواند به ظرفیت نهایی آن، یعنی ۳۱ میلیارد متر مکعب در سال برسد.

برای راه اندازی فاز اول این خط لوله نزدیک ۴۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری لازم است که بیشتر آن انجام شده و تا قلب ترکیه کشیده شده است. بخش اروپایی این خط لوله نیز بیش از ۵۰ درصد ساخته شده است.

صادرات گاز روسیه به غرب

در این میان روسیه، بعنوان بزرگترین تامین کننده گاز اروپا، صادرات خود به این اتحادیه را به شدت افزایش داده و به رقم تاریخی نزدیک ۱۸۰ میلیارد متر مکعب طی ۱۱ ماه سال جاری رسانده است که معادل کل صادرات گاز روسیه به اروپا در ۱۲ ماه سال گذشته است.

روسیه همچنین ساخت دو خط لوله موازی با ظرفیت ۳۳ میلیارد متر مکعب از دریای سیاه به ترکیه را آغاز کرده و اخیرا ساخت این خط لوله در آبهای تحت مالکیت خود را به اتمام رساند و وارد آبهای ترکیه شد. این کشور همچنین برای ساخت «خط لوله دوم جریان شمالی» با ظرفیت ۵۵ میلیارد متر مکعب انتقال گاز از طریق دریای بالتیک به آلمان می شود. هر دو پروژه قرار است تا سال ۲۰۱۹ تکمیل شود.

در این میان، روسیه روز جمعه فاز اول کارخانه تولید گاز مایع «یامال» را راه اندازی کرد و فازهای دوم و سوم آن نیز سال آینده یا اوایل ۲۰۱۹ راه اندازی خواهد شد. ظرفیت تولید گاز مایع این کارخانه ۱۶.۵ میلیون تن در سال (نزدیک ۲۳ میلیارد متر مکعب) است. این پروژه بیشتر برای صادرات گاز به آسیا در نظر گرفته شده است. روسیه همچنین ساخت خط لوله «قدرت سیبری» را تا نیمه تمام کرده و انتظار می رود که تا سال ۲۰۱۹ فروش سالانه ۳۸ میلیارد متر مکعب گاز به چین را از طریق این خط لوله ۴۰۰۰ کیلومتری آغاز کند.

صادرات گاز ایران

ایران فعلا صادرات گاز به ترکیه و عراق را انجام می دهد و بنا بر قراردادهای موجود، متعهد به صادرات سالانه ۲۸ میلیارد متر مکعب به این دو کشور است. البته فعلا ایران نیمی از این گاز را صادر می کند و تا دو سال آینده و تکمیل خط لوله ششم سراسری در ایران و خط لوله بصره در عراق، به میزان یاد شده خواهد رساند.

به هر حال، ایران یک تفاهمنامه صادرات گاز به عمان به میزان ۱۰ میلیارد متر مکعب در سال را نیز دارد که فعلا نه نهایی شده و نه مسیر دقیق خط لوله دریایی برای اتصال ایران به عمان مشخص شده است.

خرداد ماه سال جاری مرکز پژوهشهای مجلس ایران گزارشی منتشر کرد که به هزینه و سود صادرات گاز ایران می پرداخت. بر اساس این ارزیابی، فعلا صادرات گاز ایران به اروپا یا از طریق گاز مایع صرفه اقتصادی ندارد. این گزارش هرینه تولید و صادرات گاز مایع را برای بازارهایی با فاصله ۳ هزار تا ۱۲ هزار کیلومتر با ایران، حدود ۱۳.۳ تا ۲۰.۳ سنت برای هر متر مکعب برآورد کرده است. این رقم برای صادرات گاز با خط لوله تا فاصله ۴ هزار کیلومتری کمتر از گاز مایع و برای فواصل دورتر، بالاتر از گاز مایع برآورد شده است.

این گزارش سود خالص صادرات گاز ایران به بازارهای اروپای شرقی را در هر دو سناریو خط لوله یا «ال ان جی» حدود ۳ تا ۱۳ سنت به ازای هر متر مکعب (بسته به قیمت ۵۰ دلاری یا ۱۰۰ دلاری نفت در بازارهای جهانی) برآورد شده است. این گزارش می افزاید که در هر دو مورد، سود بسیار اندکی به دست ایران می رسد و بهتر است کشور تمرکز خود را به بازارهای منطقه ای مانند خاورمیانه و ترکیه معطوف کند.

البته این گزارش نمی گوید چرا برای نمونه صادرات گاز نیجریه به ترکیه با گذشتن از مسیر دریایی به فاصله بیش از ۱۰ هزار کیلومتر و یا صادرات گاز قطر به ژاپن با گذشتن از همین میزان فاصله توجیه اقتصادی دارد، اما برای ایران ندارد.

با اینحال، ایران اخیرا قرارداد ۶۰۰ میلیون دلاری با شرکت نروژی هملا برای مایع سازی سالانه ۵۰۰ هزار تن گاز فرآوری شده پارس جنوبی در عرشه کشتی ال ان جی ساز (FLNG) امضا کرد که انتقادهایی در داخل ایران بخاطر عدم صرفه اقتصادی آن متوجه دولت کرد.

تزریق گاز به میادین نفتی

البته گزارش مرکز پژوهشهای مجلس به توجیهی درباره عدم صرفه اقتصادی صادرات گاز اشاره می کند که بسیار معقول است. این نکته، نیاز به تزریق سالانه ۹۰ میلیارد متر مکعب گاز به میادین نفتی برای جلوگیری از افت فشار مخاذن و تولید نفت است.

حدود ۸۵ درصد از میادین نفتی فعال ایران در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و سالانه حدود ۸ درصد از تولید آنها بصورت طبیعی کاهش می یابد. ایران برای جلوگیری از این افت، سالانه تنها ۲۵ میلیارد متر مکعب تزریق گاز انجام می دهد. این گزارش می گوید که سود خالص ایران از صادرات گاز به بازارهای منطقه با توجه قیمتها فعلی نفت، معادل ۳۵ درصد از قیمت گاز در بازارهای مقصد است. اما سود خالص صادرات خود نفت حدود ۸۰ درصد از قیمت نفت در بازارهای جهانی است. لذا تزریق گاز به میادین نفتی و افزایش تولید نفت بسیار سودمندتر از صادرات گاز است.

تولید روزانه نفت ایران از حدود ۶ میلیون بشکه در قبل از انقلاب به حدود ۳.۸ میلیون بشکه در سال جاری رسیده است. ایران با تزریق گاز نه تنها میزان تولید روزانه نفت از میادین یاد شده را افزایش می دهد، بلکه ضریب بازیافت (میزان نفت قابل استخراج) این میادین را ۶-۷ درصد افزایش می دهد. برای نمونه ۱۷ میدان عمده نفتی ایران در قبل از انقلاب روزانه ۳.۷ میلیون بشکه تولید نفت داشتند که اکنون به نصف کاهش یافته است. در قبل انقلاب، متوسط بازدهی روزانه هر چاه نفتی ایران حدود ۱۲۵۰۰ بشکه بود، اما اکنون به ۱۶۰۰ بشکه کاهش یافته است که علت آن، افت فشار میادین کهنه است.

اگرچه در گزارش مرکز پژوهشهای مجلس اشاره ای به این ارقام و واقعیتها نشده است، اما توجیه برتری تزریق گاز به گزینه صادرات بسیار معقول است.

نمودار زیر اختلاف میان گاز مورد نیاز برای تزریق و گاز تزریق شده به میادین نفتی ایران طی سالهای گذشته (بر حسب میلیون متر مکعب در روز) را نشان می دهد که بر اساس آمارها و ارزیابیهای وزارت نفت انجام شده است.

این آمارها نشان می دهد که ایران بایستی طی دو دهه منتهی به سال 2015 کلا 830 میلیارد متر مکعب تزریق گاز به میادین نفتی انجام می داد، اما در عمل حدود یک سوم این میزان را تزریق کرده است. برای سالهای 2016 تا 2024 نیز سالانه نیاز به تزریق بیش از 94 میلیارد متر مکعب گاز به میادین است، در حالی که طی سال گذشته و جاری این رقم سالانه حدود 25 میلیارد متر مکعب بوده است.
این مقاله برای روزنامه اعتماد نوشته شده است.

خیز عراق برای توسعه میادین نفتی

وزارت نفت عراق با برگزاری کنفرانس مطبوعاتی و فراخوان رسمی، شرکت‌های خارجی را دعوت کرده است تا در پروژه اکتشاف و توسعه ۹ میدان نفت و گاز در جنوب و شرق این کشور مشارکت کنند. انتظار می‌رود تا نیمه سال آینده میلادی، تکلیف این میادین مشخص شود.  دولت عراق در سال ۲۰۰۹ برنامه‌ای برای افزایش تولید روزانه نفت به ۱۲ میلیون بشکه تا سال ۲۰۲۰ تدوین کرد؛ اما با اوج‌گرفتن ناآرامی‌ها و اشغال بخش عظیمی از کشور از سوی داعش، این پروژه با اخلال مواجه شد؛ اگرچه رشد تولید نفت کشور با سرعت بالایی ادامه یافت. در نهایت عراق از موضع تولید روزانه ۱۲ میلیون بشکه به حدود ٩ تا ١٠ میلیون بشکه پایین آمد؛ اما سقوط چشمگیر قیمت نفت از نیمه سال ۲۰۱۴، تمایل شرکت‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های نفت و گاز را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده است و در سال گذشته، میزان سرمایه‌گذاری‌های سالانه جهانی در این بخش نسبت به سال ۲۰۱۴، حدود ۳۸ درصد کاهش یافت و به زیر ۷۰۰ میلیارد دلار سقوط کرد. این کاهش برای سال جاری نیز ادامه خواهد داشت و انتظار نمی‌رود در میان‌مدت افزایش چشمگیری داشته باشد.

در نهایت ظرفیت تولید روزانه نفت عراق اکنون به ٤,٧ میلیون بشکه رسیده که نسبت به ابتدای دهه جاری، دو برابر شده است. حدود ۸۵ درصد از تولید کشور از میادین جنوب انجام می‌شود. این مناطق ۶۰ درصد از ۱۴۳ میلیارد بشکه نفت قابل استخراج کشور را در دل خود جای داده‌اند. در رابطه با ۹ میدان یادشده، پنج میدان در مرزهای ایران، سه میدان در مرزهای کویت و یک میدان در آب‌های خلیج‌فارس واقع است.

 بر اساس برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی، احتمالا عراق تا سال ۲۰۲۰ موفق شود تولید خود را به ٥.٤ میلیون بشکه و تا سال ۲۰۴۰ به هشت میلیون بشکه در روز برساند. برآوردهای اوپک و دیگر سازمان‌های بین‌المللی نیز کمابیش چنین آماری را نشان می‌دهد. به عبارتی، اگر عراق واقعا مصمم به تولید بیش از این مقدار در زمان‌های یادشده باشد، باید حداقل با سرعتی مانند آنچه عربستان در دهه ٦٠ و روسیه در دهه گذشته میادین خود را توسعه دادند، دست‌به‌کار شود که در شرایط کنونی امری تقریبا محال است...

اما آنچه همه آمارها و شواهد نشان می‌دهد، تولید عراق تا دو دهه آینده به‌صورت پلکانی افزایش خواهد یافت و رشد چشمگیر تولید نفت این کشور تقریبا قطعی است. در این میان، ایران چندین میدان مشترک نفت با عراق دارد که تولید بغداد تقریبا دو برابر ایران است و به کمک شرکت‌های غول بین‌المللی، با سرعت در حال توسعه این میادین است. ایران نیز بخشی از این میادین، مانند آزادگان و یادآوران را با تکیه به امکانات داخلی یا کمک شرکت‌های چینی توسعه می‌دهد؛ اما با توجه به ضریب بازیافت بسیار نازل این میادین عظیم، چاره‌ای جز همکاری با شرکت‌های غول غربی نیست.

در مواردی، ضریب بازیافت این میادین حدود شش درصد است؛ به عبارتی ۹۴ درصد ذخایر آن در حالت عادی غیرقابل بازیافت خواهد بود. ایران درست دو سال قبل نوع جدیدی از قراردادهای نفتی را معرفی کرد که با استقبال شرکت‌های خارجی مواجه شد؛ اما اعتراض‌های داخلی که بیشتر جنبه سیاسی داشت، چندین دور بازنویسی مفاد آن و در نهایت روی‌کار‌آمدن دونالد ترامپ، باعث تأخیر در اعلام مناقصه‌ها شد و فعلا تا پایان سال جاری خورشیدی مناقصه‌ای در کار نخواهد بود.

البته وضعیت در ایران چندان نیز ناامیدکننده نیست. ارزیابی‌های آژانس بین‌المللی انرژی حاکی از آن است که ایران نیز تولید خود را افزایش خواهد داد و تا سال ۲۰۴۰ به ٥,٤ میلیون بشکه در روز خواهد رساند. اکنون تولید روزانه کشور حدود ٣.٨ میلیون بشکه است. با توجه به اینکه ۸۵ درصد از میادین فعال ایران در نیمه دوم عمر خود هستند و هر سال ۳۰۰ هزار بشکه در روز از تولید آنها کاسته می‌شود، افزایش چشمگیر تولید نفت ایران در بلندمدت موضوع مهمی است؛ به‌ویژه اینکه ایران به‌جز نفت خام، روزانه بالای ۵۵۰ هزار بشکه تولید میعانات گازی نیز دارد که این رقم در سال‌های پیش‌رو به یک میلیون بشکه نیز خواهد رسید.

در این میان، عراق در نظر دارد برای توسعه میادین جدید خود مدل جدیدی از قراردادهای نفتی را تعریف کند. قبلا عراق مانند ایران از قراردادهای بیع متقابل و پیمانکاری استفاده می‌کرد؛ اما از نیمه دهه گذشته به قراردادهای نوع جدیدی روی آورد که بر اساس آن، به ازای تولید هر بشکه نفت، مبلغ ثابتی به شرکت‌های خارجی طرف قرارداد خود می‌پرداخت؛ اما با سقوط قیمت نفت، این رویه برای عراق صرفه اقتصادی ندارد. چراکه قیمت نفت در چهار سال گذشته نصف شده؛ اما هنوز عراق برای تولید هر بشکه نفت، به همان میزان قبلی به شرکت‌های خارجی پول پرداخت می‌کند.

 بنابراین اکنون می‌خواهد مدل دیگری از قراردادها را آزمایش کند که فعلا درباره ماهیت این قراردادها اطلاع‌رسانی نشده است. مدل جدید قراردادهای نفتی ایران نیز بسیار شبیه به قراردادهای عراق است؛ اما ایران مشکل عراق را نخواهد داشت؛ چون به‌جای پول ثابت، درصدی از تولید میادین را به شرکت‌های طرف قرارداد خواهد داد و کاهش قیمت نفت برای هر دو طرف (دولت ایران و شرکت خارجی) هزینه خواهد داشت. بااین‌حال، باید منتظر ارزیابی و تصمیم شرکت‌های بین‌المللی بود و دید روند توسعه میادین نفت ایران و عراق چگونه پیش خواهد رفت. 

 **

این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو در روزنامه شرق منتشر شده است.

چشم‌انداز افتتاح خط لوله دامغان- ساری

ایران در روز سه‌شنبه، دهم مرداد، خط لوله ۱۷۰‌کیلومتری دامغان - ساری را افتتاح کرد.

ظرفیت اسمی این خط لوله کمی بیشتر از ۱۴‌ میلیارد مترمکعب در سال عنوان شده است؛ اما برای رسیدن به این ظرفیت نیاز به نصب ایستگاه‌های تقویت فشار در مسیرهای مختلف از پارس جنوبی تا شرق تهران (خط لوله دوم سراسری) و از آنجا تا دامغان (خط لوله شمال، شمال شرق) و نهایتا مسیر دامغان- ساری است. البته در مسیر شرق تهران- دامغان هم‌اکنون کمپرسورهایی در حال نصب است؛ اما در کوتاه‌مدت نیاز به ایستگاه‌های تقویت فشار بیشتر و در بلندمدت نیاز به خط لوله سراسری جدید وجود دارد تا مناطق شمال و شمال شرق ایران از نعمت گاز برخورداری کامل داشته باشند. فعلا ایران با افتتاح خط لوله دامغان- ساری، گامی بزرگ در راستای تأمین گاز مناطق شمال شرق بدون اتکا به واردات گاز ترکمنستان برداشته است. ترکمنستان از ژانویه سال جاری (زمستان سال گذشته) صادرات گاز به ایران را متوقف کرد. این کشور در سال ۹۴ حدود ۹‌ میلیارد مترمکعب گاز و در سال گذشته حدود شش میلیارد مترمکعب گاز تحویل ایران داد؛ اما بدهی معوق ایران از اواخر دهه گذشته و دوران تحریم‌ها که ترکمنستان رقم آن را ١,٨‌ میلیارد دلار عنوان کرده است (این رقم مورد قبول ایران نیست) باعث شد که دولت عشق‌آباد اقدام به قطع تحویل گاز کند که برای هر دو کشور زیان داشت.
برای ترکمنستان از این نظر زیان داشت که روسیه دو سالی است که خرید گاز از این کشور را متوقف کرده و چین فعلا تنها مشتری گازی ترکمنستان است که سالانه کمتر از ۳۰‌ میلیارد مترمکعب گاز از این کشور وارد می‌کند؛ اما بخش اعظم این گاز در حقیقت یا سهم شرکت‌های چینی از گاز تولیدی ترکمنستان است که به‌ خاطر عقد قراردادهای مشارکت در تولید مالک آن هستند یا اینکه به‌ خاطر وام‌های کلانی که این کشور از چین دریافت کرده، بخشی از مبلغ گاز صادراتی از بدهی‌ها‌ی دولت عشق‌آباد کسر می‌شود. به یاد داشته باشیم که ترکمنستان نفت چندانی برای صادرات ندارد و تقریبا کل امید کشور به درآمدهای گازی است. قطع صادرات گاز برای ایران نیز زیان‌بار بود؛ چراکه اولا انتقال گاز از پارس جنوبی تا مناطق شمال شرق هزینه‌ها‌ی زیادی دارد و همچنین راه برای همکاری‌های بیشتر گازی با ترکمنستان بسته شد. ایران با دریافت گاز ترکمنستان در شمال و صادرات گاز خود به همسایه‌ها‌ی جنوبی سود بیشتری می‌برد. البته همکاری‌های گازی دو کشور به‌ طور کامل قطع نشده است و فعلا ایران گاز ترکمنستان را به میزان محدودی دریافت و به همان میزان گاز به جمهوری آذربایجان تحویل می‌دهد که احتمالا در یکی، دو سال آینده این عملیات ادامه یابد.
تضمین طولانی‌مدت تأمین گاز شمال شرق
در منطقه شمال شرق ایران چند میدان گازی وجود دارد که سهم میدان خانگیران از تولید این منطقه بیش از ۹۵ درصد است. این میدان سالانه ۱۴‌ میلیارد مترمکعب تولید گاز دارد که در پالایشگاه شهید ها‌شمی‌نژاد در همین منطقه فراوری شده و مصرف می‌شود؛ اما نیاز این منطقه به گاز حدود ۲۶‌ میلیارد مترمکعب است. ایران با توسل به خطوط سراسری موجود در میان‌مدت می‌تواند این منطقه را اداره کند؛ اما در بلندمدت باید خط لوله سراسری جدیدی ساخته شود یا این منطقه دوباره کاوش شده و میادین جدید گازی کشف شده و توسعه یابد. به یاد داشته باشیم که میدان خانگیران با ۶۴۰‌ میلیارد مترمکعب ذخایر برداشتی، تاکنون حدود ۳۵۰‌ میلیارد مترمکعب تولید گاز داشته و عملا وارد نیمه دوم عمر خود شده است. میادین کوچک دیگر مانند گنبدلی و ... نیز عمر خود را کرده‌اند و تولید آنها بسیار اندک است؛ بنابراین باید به فکر ذخایر جدید در این منطقه بود. ایران همچنین باید ساخت خط لوله یازدهم سراسری را در سال‌های پیش‌رو آغاز کند. این خط لوله سال‌هاست که برای انتقال سالانه ۴۰‌ میلیارد مترمکعب گاز پارس جنوبی به مناطق شمال و شمال شرق طراحی شده؛ اما توسعه نیافته است. نصب ایستگاه‌های تقویت فشار تا میزانی می‌تواند ظرفیت انتقال گاز را افزایش دهد؛ اما برای مقادیر بالاتر باید خطوط مادر جدیدی ساخته شود. ایران همچنین چندین پروژه ذخیره گاز در انبارهای طبیعی زیرزمینی به ارزش ٣,٥ میلیارد دلار دارد که باید هرچه سریع‌تر این پروژه‌ها‌ توسعه یابند؛ چراکه مصرف گاز ایران در ماه‌های گرم سال کمتر از زمستان است و گاز اضافی را می‌توان در این انبارها ذخیره کرد و در زمستان دوباره استخراج کرده و بعد از پالایش به شبکه گاز تزریق کرد. فعلا ایران در فصول گرم کمی بیش از دو‌ میلیارد مترمکعب سالانه ذخیره کرده و در زمستان استفاده می‌کند؛ اما این رقم با افتتاح انبارهای زیرزمینی که تقریبا همه آنها در مناطق شمال و شمال شرق قرار دارند، می‌تواند پنج، شش برابر افزایش یابد. آمارهای سال گذشته وزارت نیرو نشان می‌دهد که در سال گذشته حدود ۱۱‌ میلیارد لیتر سوخت مایع در نیروگاه‌های ایران استفاده شده که ۶۰ درصد آن تنها در سه‌ماهه زمستان مصرف شده است. ایران با تأمین گاز نیروگاه‌ها در زمستان می‌تواند این سوخت‌ها را به چندین برابر قیمت گاز صادر کند و آلودگی هوای کمتری هم دامنگیر مردم می‌شود.

*** مقاله اختصاصی دالغا خاتین اوغلو کارشناس نشریه تخصصی اروپایی Natural Gas World و مدیر اخبار ایران بخش انگلیسی خبرگزاری ترند برای روزنامه شرق

بازار گاز عراق برای ایران

دالغا خاتین اوغلو، کارشناس حوزه انرژی ایران در نشریه اروپایی نچرال گس وورلد و مدیر اخبار ایران خبرگزاری ترند آذربایجان/

بعد از یک‌سال تاخیر به‌خاطر بدهی معوق عراق به ایران به دلیل ساخت خط لوله گازی نفت شهر- بغداد و همچنین مشکل چگونگی پرداخت پول گاز صادراتی (گشایش ال.سی و اختلاف پیرامون قیمت گاز)، نهایتا ایران صادرات گاز به همسایه غربی خود را به‌صورت محدود آغاز کرد.

رستم قاسمی وزیر نفت سابق ایران در دوران محمود احمدی نژاد (که در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی نیز مدتی رئیس ستاد توسعه اقتصادی ایران و عراق بود) در پاییز سال 1393 درباره قیمت گاز صادراتی گفته بود که قیمت هر متر مکعب ۴۳ سنت خواهد بود. در همان مقطع قیمت گاز صادراتی به ترکیه 50 سنت بود. قیمت گاز معمولا با تاخیری چند ماهه تابع قیمت نفت است و از آن زمان تاکنون قیمت نفت تقریباً به نصف کاهش یافته است. اما به هر حال، قیمت گاز ایران برای عراق کمتر از ترکیه است.«تایفون یئنر اوموجو» مدیر سابق امور بین‌المللی و توسعه تجارت شرکت نفت ترکیه در گفت‌وگو با نشریه تخصصی «نچرال گس وورلد» اظهار کرد: «گفته می‌شود قیمت گاز صادراتی ایران هنگام تحویل در مرز عراق هم اکنون متر مکعبی ۴۰ سنت است که قیمت بالایی است، اما وقتی صحبت از نیاز هست، قیمت اولویت نیست.» وی خرید گاز ایران به این قیمت را برای عراق مناسب توصیف کرد و گفت که نباید قیمت گاز ایران به مشتریان خود را با قیمت گاز روسیه به اروپا مقایسه کرد (که هم اکنون حدود ۱۸ سنت است). او اضافه کرد: «سیستم صادرات روسیه در اروپا گسترده و میزان صادرات بالاست. اما شرایط برای ایران و مشتریان منطقه‌ای ایران، فرق می‌کند».

بازار عراق

البته ژانویه سال جاری، سنجابی شیرازی عضو اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق در گفت‌وگو با «ایسنا» گفت اختلافاتی در توافق روی قیمت و حجم گاز صادراتی با عراق وجود داشت که قرار شد تغییراتی انجام شود. بازار عراق برای ایران اهمیت بسزایی دارد، چرا که تولید گاز تجاری این کشور سالانه تنها یک میلیارد متر مکعب است. اگرچه میزان فلرینگ (سوزاندن گازهای همراه در مشعل‌ها) در عراق به ۱۶ میلیارد متر مکعب نیز بالغ می‌شود، اما برنامه‌ مهار این میزان گاز تا ۱۵ سال آینده در نظر گرفته شده است. عراق فعلا در حوزه تولید برق نیازمند گاز ایران است. از طرفی نیروگاه‌های جدید برقی عراق در بغداد و بصره از سوی خود ایران ساخته شده است. بخش عراقی خط لوله گازی (نفت‌شهر- بغداد) نه تنها به دست شرکت‌های ایرانی (از جمله شرکت مهندسی و توسعه گاز ایران) ساخته شده، بلکه خود خطوط لوله به طول ۲۷۰ کیلومتر نیز به‌وسیله‌ شرکت‌های ایرانی احداث و تحویل عراق شده است.با وجود این ایران صاحب این خط لوله به ارزش ۴۵۰ میلیون دلار نیست، چرا که اخیرا امیرحسین زمانی‌نیا معاون وزیر نفت ایران گفت که یکی از علت‌های تاخیر در ارسال گاز به عراق، موضوع بدهی معوق این کشور به شرکت‌های ایرانی از بابت ساخت خط لوله است. قرار است شرکت‌های ایران خط لوله ۱۴۷ کیلومتری دیگری در جنوب عراق نیز بکشند تا گاز ایران را تحویل نیروگاه رمیله بصره دهد. اخیرا عباس علی‌آبادی مدیر عامل شرکت مپنا گفت که قراردادی برای ساخت نیروگاه سه هزار مگاواتی رمیله به ارزش 5/ 2 میلیارد یورو امضا شده و ساخت این نیروگاه نیز آغاز شده است. این شرکت ایرانی، نیروگاه‌های صدر بغداد و نجف را نیز ساخته و تحویل عراق داده است.

صادرات برق ایران و تاثیر آن بر فروش گاز

ایران در سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۵ دو قرارداد با عراق امضا کرد تا روزانه ۲۵ میلیون متر مکعب گاز به بغداد و به همین میزان نیز به بصره صادر کند تا در نیروگاه‌های برقی مورد استفاده قرار گیرد. البته خود عراق نیز ظرفیت تولید ۱۳ هزار مگاواتی برق را دارد که فعلا این نیروگاه‌ها با سوخت مایع کار می‌کنند. به این ترتیب در بازار گاز عراق، ایران نه تنها صادرکننده گاز، بلکه سازنده خطوط لوله و توسعه‌دهنده بخش مصرف‌کننده گاز نیز هست. ایران سال گذشته خورشیدی حدود 75/ 5 تراوات ساعت برق نیز به عراق صادر کرده بود که این رقم بیش از سه‌چهارم کل صادرات برق ایران است. صادرات برق ایران به عراق فعلا با صادرات گاز تهدید نخواهد شد، چرا که نیاز عراق به برق ۷ هزار مگاوات بیشتر از میزان تولید این کشور است و سال‌ها وقت نیاز است تا نیروگاه‌های جدیدی در عراق ساخته شود. ایران فعلا روزانه ۷ میلیون متر مکعب گاز از میادین و پالایشگاه ایلام صادر می‌کند، اما قرار است خط لوله ششم سراسری در سال جاری مالی تکمیل شود. یک شاخه از این خط لوله به ظرفیت ترانزیت ۱۱۰ میلیون متر مکعب در روز به خط لوله نفت‌شهر- بغداد وصل خواهد شد و میزان انتقال گاز به ۱۴ میلیون و سپس در اواخر سال آینده به ۲۵ میلیون متر مکعب خواهد رسید. خط لوله ششم، گاز پارس جنوبی را به مناطق غربی ایران انتقال می‌دهد که بخشی از آن نیز به عراق خواهد رسید. شاخه دیگری نیز سال آینده به مرز بصره کشیده خواهد شد و احتمالا صادرات گاز به بصره نیز از اواسط سال آینده خورشیدی آغاز شود.

قیمت گاز

قیمت گاز صادراتی ایران به عراق اگرچه حدود ۲۰ درصد از ترکیه ارزان‌تر است، اما حاشیه سود آن برای ایران بیشتر خواهد بود. در کنار پروژه‌های گازی و نیروگاهی که عراق به شرکت‌های ایرانی می‌دهد، عملا فاصله پارس جنوبی از بصره و بغداد بسیار کمتر از فاصله این میدان عظیم گازی تا مرز بازرگان ترکیه است. اخیرا مرکز پژوهش‌های مجلس طی گزارشی درباره سود صادرات گاز ایران به بازارهای مختلف ارزیابی کرده که سود خالص صادرات گاز به کشورهای منطقه نزدیک به پارس جنوبی مانند عراق حتی در قیمت‌های پایین نفت، چیزی حدود ۱۰ سنت بر متر مکعب است که رقم بسیار مناسبی است. هزینه تولید، پالایش و انتقال گاز نیز حدود ۱۹ سنت بر متر مکعب است که رقم نازلی است. این رقم در قیمت‌های بالای نفت، یعنی بشکه‌ای حدود ۱۰۰ دلار، می‌تواند به ۳۵ سنت نیز برسد.

* این مقاله بصورت اختصاصی برای نشریه نچرال گس وورلد و روزنامه دنیای اقتصاد نوشته شده است.