بودجه سال 2011 و آمارهای اقتصادی ایران

رئیس جمهور ایران «در دقیقه 90» لایحه بودجه سال جدید را به پارلمان کشور ارایه کرد. مجلس طبق روال عادی، برای تصویب لایحه بودجه سال جدید به 45 روز وقت نیاز دارد.

با اینکه جزئیات بودجه فاش نمی شود، احمدی نژاد میزان کل بودجه را 539 میلیارد دلار اعلام کرد. این رقم در مقایسه با سال جاری 46 درصد (171 میلیارد دلار) افزایش یافت.

حجم کل بودجه سال 2010 به مبلغ 368 میلیارد دلار بود.

دلیل افزایش میزان بودجه که با دو ماه تأخیر توسط احمدی نژاد به مجلس ارایه شد، می تواند عوامل مختلفی داشته باشد.

با لغو یارانه های دولتی از ماه دسامبر سال 2010 انتظار بر این است که هزینه های دولت 57 میلیارد دلار در سال کاهش یابد. همچنین در بودجه سال 2010 نرخ دلار 950 تومان لحاظ شده، در سال 2011 در 1050 دلار است، همچنین در بودجه سال 2010 بهای هر بشکه نفت 65 دلار بود، ولی در سال 2011 این رقم 80 دلار مقرر شده است.

با توجه به همه این عوامل، باز هم افزایش 46 درصدی بودجه مبهم است و افزایش 171 میلیارد دلاری درآمدهای دولت از محل این سه منبع توجیه چندان گیرایی ندارد.

ایران در سال 2010 به ارزش 64 میلیارد دلار نفت فروخت و ظرف 10 ماه اخیر میعانات گازی، درآمدهای حاصل از فروش محصولات پتروشیمی و همچنین صادرات غیر نفتی 21.5 میلیارد دلار تشکیل داد.

شاید، دولت قصد دارد در سال 2011 میزان مالیات را افزایش داده و خصوصی سازی را نیز افزایش دهد، ولی هنوز اطلاعاتی در مورد چنین طرحهایی در دست نیست.

موارد مبهم در آمار سال 2010

در سال 2010 رشد اقتصادی، میزان ذخیره مالی صندوق ذخیره ملی، نرخ بیکاری، تورم و تولید ناخالص ملی از سوی بانک مرکزی ایران اعلام نشده است.

احمدی نژاد طی سخنان هفته گذشته در بوشهر گفت که از ابتدای سال جاری تاکنون 1.6 میلیون شغل جدید ایجاد شده و نرخ بیکاری 9 تا 10 درصد است.

بر اساس طرچ چشم انداز توسعه 20 ساله ایران، برای دستیابی به رشد اقتصادی هشت درصدی هر سال نیاز به جذب 25 میلیارد دلار سرمایه گذاریهای خارجی میباشد.

طبق آمار رسمی از ابتدای سال 89 به این طرف، تاکنون سرمایه گذاری خارجی 2.7 میلیارد دلاری جذب شده و بانک جهانی رشد اقتصادی ایران در سال 2010 را 1.5 درصد اعلام کرد.

با توجه به این ارقام، در مقایسه با سالهای قبل اشتغال زایی سه برابری امری مبهم است. با عنایت به میزان بیکاری 14.6 درصدی در بهار سال 2010 و از سوی دیگر رشد اقتصادی 1.5 درصدی در کشور، باز هم نحوه کاهش 5 درصدی نرخ بیکاری نامشخص است. در مورد ذخیره صندوق ذخیره ملی ایران، محمدرضا رحیمی، معاون اول رئیس جمهور میزان ذخایر این صندوق را در حال حاضر 22 میلیارد دلار، ولی شمس الدین حسینی، وزیر اقتصاد 12 میلیارد دلار عنوان کرده اند. دیوان عالی محاسبات نیز اعلام کرد، بطور کلی در یک سال گذشته مبلغ 12 میلیارد دلار به صندوق وصول نیافته است.

دو انقلاب هم زمان در ایران و مصر

32 سال پیش در روز 22 بهمن با انقلاب مردمی در ایران حکومت محمد رضا شاه پهلوی سرنگون شد. شاه فراری از ایران و رانده شده از امریکا به انور سادات رئیس جمهور وقت مصر پناهنده شد و پس از کوتاه مدتی درگذشت.

هم اکنون پس از گذشت 32 سال، مجددا در همان روز 22 بهمن حسنی مبارک جانشین انور سادات از حکومت مصر کناره گیری کرده و استعفا داد. البته که وقوع این دو حادثه در روز 22 بهمن تصادفی است، اما این دو حادثه نقاط مشترک زیادی دارند.

هم اکنون نتیجه انقلاب اسلامی ایران در منظر عموم است. نسل اول انقلابیان جمهوری اسلامی را تأسیس کردند. این انقلاب در حال تداوم است. با اینکه نمایندگان نسل اول هم اکنون در جبهه اپوزیسیون قرار گرفته اند، مقامات کنونی از نسل دوم نیز با عملکرد تاکتیکی متفاوت، آرمانهای انقلاب را ادامه می دهند.

وضعیت مصر چگونه خواهد شد؟

حکومت شاهنشاهی نیروهای دمکراتیک و لیبرال را در ایران تحت فشار زیادی قرارداده و تضعیف کرده بود. لذا پس از انقلاب نیروهای اسلامی در ایران بدون هیچ رقابت و مشکلی (پس از دوره حکومت انتقالی کوتاه مدت موقت مهدی بازرگان) سکان حکومت را در دست گرفتند.

در مصر نیز یک حزب لیبرال و دمکرات قدرتنمد و با نفوذ وجود ندارد و عموما سرکوب شده اند. هم اکنون جنبش «اخوان المسلمین» بزرگترین گروه اپوزیسیون در مصر است. نه فردی با نفوذ و کاریزماتیک و نه حزب لیبرال و دمکرات متشکل با پتانسیل رهبری مردم وجود ندارد. بر خلاف مصر، در انقلاب اسلامی ایران امام خمینی نفوذ زیادی در بین مردم ایران داشت. لاکن «اخوان المسلمین» در مصر بر اعتراضات 18 روزه مردمی رهبری نکرده است. در ایران حکومت شاهنشاهی کاملا سرنگون شد، لاکن در مصر فقط رئیس جمهور استعفا کرده است. حکومت مصر همچنان از سوی جناح حاکم قبلی مصر اداره میشود.

حسنی مبارک حکومت مصر را به شورای عالی نظامی مصر تحویل داده است. محمد حسین تنطاوی وزیر دفاع مصر بر این شورا رهبری میکند. خبر استعفای حسنی مبارک را عمر سلیمان که اخیرا بعنوان معاون رئیس جمهور تعیین شده بود، اعلام کرد، لاکن سرنوشت، صلاحیتها و وظایف خود وی نیز در هاله ای از ابهام است.

جمعه هفته پیش آیت الله خامنه ای مقام رهبری ایران به زبان عربی خظاب به مردم مصر، خواستار وقوع انقلاب اسلامی و تاسیس حکومت اسلامی در مصر شد. در صورتی که «اخوان المسلمین» این پیشنهاد خامنه ای را رد کرده و گفته اند که قصد حکومتداری در مصر را ندارند. البته با توجه به هراس غرب از احتمال تأسیس حکومت اسلامی در مصر، ادعای «اخوان المسلمین» مبنی بر عدم تأسیس حکومت اسلامی در مصر باور کردنی نیست.

«اخوان المسلمین» در دهه سال 1930 توسط حسن البنا بمنظور تشکیل حکومت اسلامی تأسیس یافته است. هم اکنون «اخوان المسلمین» به چند جناح مختلف تقسیم شده و هر کدام از آنها نیز اهداف مخصوص به خود و طرفداران خود را دارند. فعالیت «اخوان المسلمین» در مصر غیر قانونی است. با در نظرگیری وجود یک ارتش سکولار در مصر و نفوذ نسبتا بالای آن آن در مردم این کشور، هم اکنون انتظار میرود که مشروعیت فعالیت «اخوان المسلمین» از سر گرفته شود و حد اقل با نمایندگان خود در پارلمان مصر حضور یابد. لاکن به حکومت رسیدن «اخوان المسلمین» باور کردنی نیست.

غرب میتواند از جانب عدم تأسیس حکومت اسلامی در مصر خیالش راحت باشد. لاکن هنوز معلوم نیست که ارتش مصر با درخواست مردم مبنی بر تأسیس حکومت دمکراتیک در این کشور موافقت خواهد کرد و بدون چشم داشتی «امانت قدرت» را به خود مردم بازخواهند گرداند.

ادعای رقابت ایران با قطر در تولید گاز مایع

چشم انداز ایران برای افزایش تولید ال ان جی با توجه به تقاضای بالای گاز در کشور و رشد تولید اندک، در آینده نزدیک بعید است، رکود در پروژه های تولید گاز و فقدان زیرساختارهای بومی برای ساخت پالایشگاههای مایع سازی گاز، در آینده نزدیک بعید است.

علی خیراندیش، مدیرعامل شرکت تولید ال ان جی ایران در گفتگو با خبرگزاری مهر گفته است که برای اجرای پروژه های مایع سازی گاز مبلغ 450 میلیون دلار تخصیص یافته و قرار است تا سال 2015 میزان تولید گاز مایع تا 70 میلیون تن در سال افزایش یابد.

در ماه گذشته قطر- که در تولید ال ان جی در جهان پیشرو میباشد، با راه اندازی فازهای ششم و هفتم پروژه «قطر گاز»، میزان تولیدات گاز مایع را به 77 میلیون تن در سال افزایش داد.

قطر در سال 2002 ضمن پیشی گرفتن بر اندونزی که 21 درصد از تولید گاز طبیعی مایع جهان را بخود اختصاص می داد، با نوسازی کارخانجات خود، در سال 2006 موفق به تولید سالانه 21 میلیون تن گاز طبیعی مایع شد. قطر ظرف چهار سال اخیر موفق به افزایش 3.85 برابری تولید ال ان جی شده است و بر خلاف ایران با جمعیت 77 میلیون نفری که در معرض تحریم های بین المللی قرار گرفته، قطر جمعاً 1.2 میلیون نفر جمعیت دارد و شرکتهای جهانی به اجرای پروژه های گازی عظیم در این کشور مبادرت می ورزند. در سال 2009 حجم صادرات گاز قطر به 68.2 میلیون تن افزایش یافته است. ولی تولید گاز در ایران همچنان پایینتر از سطح تقاضای داخلی است.

هم اکنون ایران 110 میلیارد متر مکعب گاز در سال تولید می کند. بعلت ناتوانی در تأمین تقاضای داخلی، این کشور در سال 2010 واردات گاز طبیعی از ترکمنستان را افزایش داد. حمید رضا کاتوزیان، رئیس کمیسیون انرژی پارلمان ایران در گفتگو با خبرگزاری مهر در ماه نوامبر گفته است که «بنا بود پیشرفت پروژه های میدان «پارس جنوبی» 25 درصد طی 9 ماه اخیر افزایش یابد، ولی رشد واقعی جمعاً به 0.5 درصد رسیده است». پروژه «پارس جنوبی» که نیمی از ذخایر گاز در ایران را در اختیار دارد، متشکل از 28 فاز است که 10 فاز آن در حال بهره برداری است.

پروژه های گاز طبیعی مایع ایران

در حال حاضر ربع گاز تولیدی جهان شامل ال ان جی می شود. به گزارش شرکت «بی پی»، سالانه 242 میلیون تن گاز مایع در جهان به فروش می رسد. بزرگترین کشورهای تولید کننده و صادر کننده گاز طبیعی مایع (پس از قطر) کشورهای مالزی، اندونزی و الجزایر هستند. طبق آمار آژانس بین المللی انرژی، طی سالهای آینده نزدیک فروش گاز مایع 10 تا 15 درصد افزایش خواهد یافت.

از سال 2005 میلادی، ایران با تعدادی شرکتها قراردادهای تولید گاز طبیعی مایع امضا کرد. ولی شرکتهای بین المللی بدلیل تحریم های مرتبط با برنامه هسته ای تهران به ناچار فعالیتهای خود را به حالت تعویق درآوردند.

احمد قلعه بانی، مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران در تابستان سال 2010 بیان کرد، همه پروژه های گاز طبیعی مایع متوقف شده است و جمهوری اسلامی اکنون بیشتر علاقمند به فروش گاز طبیعی بوسیله خطوط لوله میباشد. پیشتر ایران با شرکت فرانسوی توتال قرارداد تولید پنج میلیون تن ال ان جی در سال از محل توسعه فاز 11 «پارس جنوبی» و با شرکتهایRD/Shell و Repsol قراردادهایی دایر بر تولید 16 میلیون تن گاز طبیعی مایع در سال از فازهای 13 و 14 منعقد ساخت. ولی پس از تصویب قطعنامه 1929 شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران، این شرکتها قراردادهای خود را ملغی ساختند.

با این اوصاف، اظهارات خیراندیش مبنی بر قابلیت ایران برای تولید 70 میلیون تن گاز طبیعی مایع در سال تا سال 2015 در هاله ای از ابهام است.

جنگ فرسایشی ایران و غرب

سیر حوادث در آستانه مذاکرات ایران با کاترین اشتون رئیس بخش سیاست خارجی اتحادیه اروپا در 5 دسامبر در ژنو نشان دهنده تداوم جنگ فرسایشی تهران و کشورهای غربی و احتمالا رسیدن این پروسه به نقطه ای حساس است.

ترور اخیر دو دانشمند هسته ای در ایران، گزارش جدید دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره برنامه هسته ای ایران و مذاکره آن در شواری قضات آژانس بین المللی انرژی اتمی، اعمال تحریمهای جدید آمریکا علیه ایران و همچنین اطلاعات اخیر "ویکی لیکس" در مورد ایران، بر دور جدید مذاکرات پس از 14 ماه تعلیق مذاکرات بدون تأثیر نخواهد بود.

در سپتامبر سال 2009 پس از مذاکرات بی نتیجه گروه 5+1 (روسیه، چین، آمریکا، فرانسه، انگلیس و آلمان) با ایران، اگرچه مذاکرات مسکوت مانده ، لیکن پروسه ها و حوادث مهمی پیرامون برنامه هسته ای ایران درجریان بوده است.

9 ژوئن سال جاری شورای امنیت سازمان ملل متحد 4-مین قطعنامه اعمال تحریمات اقتصادی جدید علیه ایران (قطعنامه 1929) را صادر کرد. اعمال تحریمات شدید آمریکا غرب علیه ایران، ترور دانشمند اتمی ایران که در فهرست تحریمات قطعنامه 1747 قید شده بود و برخی حوادث مهم دیگر نشان دهنده بدتر شدن وضعیت و افزایش بدبینی (نسبت به دور قبلی مذاکرات) میان طرفین مذاکره شده است.

ایران متخصصین هسته ای گروه 5+1 را در تلاش برای اقدامات تروریستی اتهام کرده است. احمدی نژاد در سخنرانی خود در استان مازنداران در این مورد بیان کرده که اگر بار دیگر نیز چنین حوادث تروریستی رخ دهد، از اعضای دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد به دادگاه شکایت خواهد کرد. احمدی نژاد قرار گرفتن نام دانشمندان هسته ای ایران در قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل متحد را دلیل آن دانسته است.

صبح روز دوشنبه،‌ زمانی که دکتر مجيد شهرياری، استاد فيزيک و عضو هيئت علمی دانشگاه شهيد بهشتی و همچنين محقق جمهوری اسلامی ايران در پروژه سزامی، به همراه راننده و همسرش به سمت دانشگاه در حرکت بود، بر اثر انفجار بمبی که موتورسواران ناشناس در والی ميدان ارتش به بدنه خودرو حامل وی چسبانده بودند،‌ کشته شد و همسرش نیز زخمی شد.

اخیرا، ایران نسبت به اعلام جزئیات برنامه های هسته ای خود توسط آژانس بین المللی انرژی اتمی با حساسیت بیشتری برخورد می کند. ایران گزارش مورخ 23 نوامبر دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد اعلام تعداد سانتریفیوژهای این کشور را مورد انتقاد قرار داده است.

خیلی جالب است که در گذشته نیز در گزارشهای دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی برخی جزئیات فنی برنامه های هسته ایران اعلام شده بود، لاکن ایران مانند حالا نسبت به آن عکس العمل نشان نداده بود.

بر اساس اطلاعات سایت "ویکی لیکس"، حکومت اوباما از اول امید نداشته که مشکلات برنامه هسته ای ایران از طریق مذاکرات دیپلوماتیک قابل حل باشد و برخی از کشورهای عربی نیز همانند اسرائیل از برنامه حمله آمریکا به ایران حمایت میکردند.

با عنایت به این اسناد که برای ایران هم تازگی ندارد، ایران حق دارد که حد اقل تا در حد دفاع از خود و تا دستیابی به تکنولوژی تولید سلاح هسته ای (نه خود سلاح هسته ای)، اجرای برنامه های خود را ادامه داده و پیشرفت کند. در واقع نه تحریمات اقتصادی و نه امتیازات اقتصادی نمتیواند مانع دستیابی یک رژیم روی دروی با خطر بقای خود، به ضمانت استراتـژیک حیاتش باشد. ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست.

تحولات در برنامه هسته ای ایران

پیشنهاد مبادله اورانیوم در 14 ماه پیش موافق با منافع غرب و ایران بود، لاکن هم اکنون نه ایران و نه غرب نسبت به آن علاقه مند نیستند و این مسئله را دز لیست اولویتهای مذاکره قرار نمیدهند. در واقع ذخایر اورانیوم ایران در سال 2009 به میزان 1500 کیلوگرم بود و هم اکنون به 3200 کیلوگرم رسیده است. همچنین ایران فرایند غنی سازی 20 درصدی اورانیوم را آغاز کرده و هم اکنون این کشور 35 کیلو ذخیره اورانیوم 20 درصدی دارد. اگرچه، ایران برای تبدیل این مقدار گاز اورانیوم به سوخت راکتور باید تکنولوژیهای آن را هم فراهم کند، با این حال اگر ایران بتواند این 35 کیلو اورانیوم 20 درصدی خود را به سوخت هسته ای تبدیل کند، راکتور تهران حداقل برای 5 سال آینده میتواند فعالیت کند.

راکتور امیرآباد تهران در سال 1960 ساخته شده و برای مقاصد طبی و تولید رادیوایزوتوپها فعالیت میکند. در سال 1990 برای آخرین بار به مبلغ 5 میلیون دلارسوخت برای این راکتور از آرژانتین خریده شده است.

از سوی دیگر سانتریفیوژهای فعال در راکتور نطنز نیز سه بار کمتر از گذشته شده است. کاهش سانتریفیوژهای فعال و افزایش دو برابری حجم ذخایر اورانیوم کم غلظت در این کشور نشان میدهد که ایران نوع جدیدی از سانتریفیوژها با راندمان بالا تولید و راه اندازی کرده است.

ایران برای تامین سوخت نیروگاه های هسته ای خود باید 60 هزار سانتریفیوژ فعال داشته باشد. لاکن برای تولید اورانیوم کلاهک سلاح هسته ای و غنی سازی 90 درصدی اورانیوم همین مقدار سانتریفیوژ (3000 عدد) کفایت میکند.

از سوی دیگر نفوذ ویروس استاکس نت در سایتهای هسته ایران و ترور برخی از دانشمندان هسته این کشور نشان میدهد که علاوه بر تحریمهای غرب، جنگ فرسایشی غرب علیه ایران کماکان ادامه دارد.

تحولات نشان میدهد که به همان مقداری برگهای برنده طرفین برای رو کردن در میز مذاکرات افزایش یافته، به همان میزان نیز بدبینیها و سوء زنها نیز افزایش یافته، حتی تا جایی که فضای لازم برای استفاده و رو کردن برگهای برنده احتمالا میسر نخواهد بود.

خاتین اوغلو در مقاله ای برای ایسنا: ادامه آلودگي درياي خزر جبران‌ناپذير خواهد بود

يك کارشناس سياسي آذربايجان در تحليلي برای خبرگزاری ایسنا نوشت: نبود توجه کافي کشورهاي ساحلي به وضعيت زيست محيط درياي خزر و حل نشدن مساله رژيم حقوقي اين درياي بسته، در صورت ادامه يافتن مي‌تواند تبديل به بحراني جبران‌ناپذير شود.

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، دالغا خاتين اوغلو ـ کارشناس سياسي آذربايجان و مدير بخش فارسي خبرگزاري ترند ـ در تحليلي درباره آلودگي درياي خزر نوشت: نبود توجه کافي کشورهاي ساحلي به وضعيت زيست محيط درياي خزر و حل نشدن مساله رژيم حقوقي اين درياي بسته در صورت ادامه يافتن مي‌تواند تبديل به بحراني جبران ناپذير شود. البته، رييسان‌ کشورهاي ساحلي خزر در جلسه‌اي در تهران در سال 1382 ‌مقرراتي براي حفاظت از محيط زيست دريايي درياي خزر موسوم به «کنوانسيون تهران» وضع کردند و اين کنوانسيون به عنوان، اولين توافق جامع پنج کشور ساحلي درياي خزر موجب دلگرمي است، اما، اعداد و ارقام مربوط به آلودگي، منابع زيست محيطي و جانوري درياي خزر چندان اميد بخش نيست.

هم اکنون سالانه 75 هزار تن محصولات و زباله‌هاي نفتي از طريق رودخانه‌ها به خزر سرازير مي‌شود. و اين در حالي است که هر تن آلاينده نفتي مساحتي حدود 12 کيلومتر مربع را آلوده مي‌كند. رود ولگاي روسيه که 300 شعبه الحاقي آن از مسير زندگي 80 ميليون نفر مي‌گذرد به تنهايي 95 درصد آلودگي درياي خزر از چرکاب‌ها را موجب مي‌شود. رودخانه اورال روسيه نيز با عبور از مناطق هسته‌يي اين کشور آلاينده‌هاي راديو اکتيو را وارد خزر مي‌کند.

وضعيت در ديگر کشورها هم رضايت بخش نيست. هم اکنون در مناطق ساحلي درياي خزر روي هم‌رفته بيش‌تر از 200 شهر و روستا موجود است که فاضلاب‌هاي صنعتي، خانگي و کشاورزي خود را راهي خزر مي‌کنند. فقط از شهر صنعتي باکو سالانه حدود 300 ميليون متر مکعب فاضلاب وارد درياي خزر مي‌شود و طبق آمار سازمان غيردولتي «سبزها»ي آذربايجان حدود 3000 چاه نفتي در منطقه آبشرون آذربايجان موجب آلايش 35 هزار متر مکعب آب خزر مي‌شود.

در برخي از نقاط خزر آلاينده‌هاي نفتي تا 10 برابر و ساير آلاينده‌ها تا 3 برابر حد استاندارد است و به تازگي مناطق فاقد محيط زيست در درياي خزر پديد آمده که تا 20 برابر حد استاندارد تراکم آلاينده‌ها را در بر دارد.

تاسيسات نفتي قزاقستان که ذخاير آن عمدتا در زير آب قرار دارد بيش‌ترين سهم آلاينده‌هاي نفتي خزر را به خود اختصاص داده است.

البته در سال‌هاي اخير دولت آذربايجان تدابيري براي نصب دستگاه‌هاي تصفيه بر ورودي فاضلاب‌هاي صنعتي و خانگي و بهينه‌سازي تاسيسات نفتي خود انجام داده است و جمهوري اسلامي ايران نيز در چندين منطقه دستگاه‌هاي تصفيه آب نصب کرده است، اما با توجه به عمق بسيار زياد درياي خزر در مناطق جنوبي که بعضا به 1000 متر مي‌رسد و به‌خاطر حرکت اندک آب، آلاينده‌ها در اين مناطق متراکم مي‌شود، آذربايجان و ايران بايستي سهم بيش‌تري را در ممانعت از ورود آلاينده‌ها به خزر بر عهده گيرند.

بيش از 300 رشته رودخانه کوچک و بزرگ در اراضي ايران و در مسير زندگي بيش از 8 ميليون نفر جاري است و به خزر منتهي مي‌شود، منجمله، رودخانه‌هاي سفيدرود، حويق، ليمير، تنکابن، شلمان‌رود، تجن، خواجه نفس (گرگان‌رود)، شيررود و قره‌سو که در مسير عبور همگي آن‌ها روستاها، مناطق صنعتي، کشاورزي و شهرها قرار دارد و همت مضاعفي را از دولت ايران براي ممانعت از ورود الاينده ها در خزر مي طلبد.

متاسفانه نبود تعيين رژيم حقوقي درياي خزر و توجه کشورهاي ساحلي و فرامنطقه‌يي به منابع انرژي اين دريا موجب غفلت از وضعيت زيست محيطي درياي خزر شده است.

نشست آتي رييسان‌جمهور کشورهاي ساحلي درياي خزر در تاريخ 18 نوامبر در باکو برگزار مي‌شود که انتظار مي‌رود در ديدار رهبران 5 کشور ساحلي خزر کنوانسيون امنيتي درياي خزر به عنوان دومين کنوانسون به امضا برسد و به‌عنوان يک گام رو به جلو ديگر راه را براي حل رژيم حقوقي درياي خزر راه را براي استفاده بهينه از منابع زيستي، انرژي، امنيت و مخصوصا اکولوژي درياي خزر باز کند.

چرا مقام‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان سفر می‌کنند؟

هفته پیش وزیر دفاع ایران با مقام‌های دولت آذربایجان دیدار کرد. قرار است در روزهای آینده محمود احمدی‌نژاد و علی لاریجانی نیز به باکو سفر کنند. دو کارشناس درباره‌ی اهداف و انگیزه‌ی سفر مقام‌های ایرانی توضیح می‌دهند.

ایران جزو نخستین کشورهایی‌ست که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت. آذربایجان در طول ۷۶۵ کیلومتر با ایران مرز زمینی و آبی دارد. هر دو کشورعضو سازمان‌های منطقه‌ای "همکاری اقتصادی اکو"، "سازمان کنفرانس اسلامی" و گروه‌های کاری مربوط به دریای خزرهستند.

مناسبات دو کشور در سال‌های اخیر به ویژه در امور "مسائل امنیتی" و "دریای خزر" با تنش‌های فراوان همراه بود و این اختلافات همچنان لاینحل مانده است. حال آیا دیدار رئیس جمهوری و رئیس مجلس ایران از آذربایجان برای کاهش این تنش‌ها موثر خواهد افتاد؟

"سنگ‌اندازی ایران در تفاهم‌نامه‌ی صلح مادرید"

دالغا خاتین‌اوغلو، مدیر بخش فارسی خبرگزاری "ترند نیوز" انگیزه‌ی سفرمقام‌های ایرانی به جمهوری آذربایجان را این گونه توضیح می‌دهد: «این سفرها به دلیل فرار از انزوا و برهم زدن تفاهم‌نامه‌ی صلح موسوم به مادرید انجام می‌گیرد.

این تفاهم‌نامه با ميانجيگری "گروه مينسک" سازمان امنيت و همکاری اروپا به رياست آمريکا، فرانسه و روسيه در حال مذاکره است. طبق تفاهم‌نامه‌ی مادريد، آزادسازی ۵ منطقه از ۷ منطقه‌ی اشغالی اطراف قره‌باغ کوهستانی و استقرار نيروهای حافظ صلح سازمان ملل و ناتو در اراضی حائل مرزهای آذربايجان و ارمنستان در نظر گرفته شده است».

به نظر این کارشناس مقیم باکو، ایران تمایلی به حضور نیروهای خارجی در همسایگی‌ خود ندارد و تلاش می‌کند به آذربایجان نزدیک شود.

کارشناس روس: هدف ایران کاهش تنش باهمسایگان است

اما خانم النا بونایوا، کارشناس ارشد بخش ایران در ‌"انستیتوی شرق‌شناسی علوم روسیه" در مسکو، نویسنده‌ی کتاب "شکل‌گیری مرز بین روسیه و ایران"، نظر دیگری دارد. وی به تلاش ایران در کاهش تنش با همسایگان خود اشاره می‌کند: «ایران با جمهوری آذربایجان همسایه است و مرزهای طولانی و تاریخ مشترکی دارد. در فرهنگ و آداب و رسوم هم وجه اشتراکات فراوانی بین این دو کشور هست. اما بین ایران و آذربایجان در خصوص خطوط مرزی و دخالت گروه‌های دینی هم مشکلات زیادی وجود دارد. به ویژه در حوزه‌های نفت و گاز واقع در دریای خزر بین دو کشور اختلافات همچنان موجود است».

در عین حال خانم بونایوا، کارشناس روس، معتقد است که ایران قصد دارد با تمامی همسایگان خود روابط خوبی داشته باشد و مشکلات خود را با آنها کاهش دهد.

دولت آذربایجان مخالف همکاری ایران با ارمنستان

به نظر دالغا خاتین‌اوغلو، کارشناس مقیم باکو بین ایران و آذربایجان بر سر مسائل امنیتی هم اختلاف نظر وجود دارد. وی می‌گوید که از دید مقام‌های آذربایجانی، ایران در منطقه متفق ارمنستان به حساب می‌آید: «ایران و ارمنستان قرارداد همکاری‌های دفاعی دارند و در پروژه‌های بزرگی چون خط راه آهن، ساخت سد در ارس و احداث نیروگاه برق-آبی و ساخت خط لوله‌ی ترانزیت فرآورده‌های نفتی همکاری می‌کنند. مقام‌های آذربایجان به ویژه مخالف همکاری ایران در مناطق اشغالی خود هستند».

به نظر خاتین‌اوغلو، چندی پیش صفر ابی‌يف، وزير دفاع آذربايجان در دیدار با سردار وحيدی، وزیر دفاع ایران، صریحا از مواضع ایران در قبال ارمنستان انتقاد کرده است. ابی‌یف گفت: «نگرانی ما از برخی کشورها که رو در روی ما حرف از روابط دوستانه می‌زنند، ولی پشت سر ما به دنبال گسترش روابط اقتصادی و سياسی خود با ارمنستان هستند، کماکان به قوت خود باقيست».

مخالفت ایران با حضور اسرائیل در جمهوری آذربایجان

از سوی دیگرهمکاری‌های امنیتی- نظامی آذربایجان با اسرائیل و آمریکا نیز یکی از موارد تنش بین دو کشور به حساب می‌آید. ایران مخالف حضور آمریکا و اسرائیل در این کشور است.

آمریکا یک رادار در مرز آستارا برای آذربایجان احداث کرد و طرح "نگهبان خزر" را از سال ۲۰۰۳ اجرا می‌کند و بیشتر از ۱۶۰ میلیون دلار سرمایه‌ برای این پروژه تخصیص داده است. اسرائیل هم دفتر نمایندگی "البیت" شرکت سازنده‌ی هواپیماهای بدون سرنشین را در آذربایجان افتتاح کرد.

آذربایجان سال گذشته یک توافق‌نامه‌ی دریافت سامانه‌ی اس ۳۰۰ با روسیه را نیز امضا کرد. اين سامانه برای دفاع از جت‌های جنگنده، موشک‌های کروز و بالستيک طراحی شده و فقط ایران این تجهیزات را درهمسایگی آذربایجان دارد. کارشناسان نتیجه می‌گیرند که این موضوع به روشنی نمایانگر عدم اعتماد دو همسایه به یکدیگر است.

سفر احمدی‌نژاد به جمهوری آذربایجان

گفته می‌شود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور ایران به زودی به باکو سفر خواهد کرد. اکثریت مردم آذربایجان شیعی مذهب هستند، آیا این مسئله در سفر مقام‌های ایران نقشی دارد؟

خاتین‌اوغلو در پاسخ به این سئوال دویچه‌وله می‌گوید که احمدی‌نژاد در سفرهای پیشین خود به باکو مورد استقبال مردمی قرار نگرفته است. وی در ادامه گفتگوی خود متذکر می‌شود: «در آذربایجان مانند لبنان، گروهی مانند حزب‌الله نیست که این استقبال را سازماندهی کند و در عین حال مردم آذربایجان به مقام‌های ایرانی به عنوان نقض‌کننده‌ی حقوق آذری‌های ساکن این کشور به دیده‌ی خوبی نگاه نمی‌کنند».

دیپلماسی فعال ایران: تبدیل تهدید به فرصت

برخی از کارشناسان همچنین معتقدند که ایران با توجه به تهدید حضور نظامی آمریکا یا ناتو در آذربایجان و همچنین با تلاش‌های اسرائیل برای حضور بیشتر در این کشور، دست به یک دیپلماسی فعال زده، تلاش می‌کند "تهدید را به فرصت" تبدیل کند. این دیپلماسی تا کنون در موضع و سیاست "تمایل بیشتر به غرب، با رعایت حال ایران" جمهوری آذربایجان تغییری به وجود نیاورده است.

به نظر کارشناسان محلی بسته نشدن حتی یک قرارداد در سفر سردار احمد وحیدی وزیر دفاع ایران به جمهوری آذربایجان خود نشانه عدم تمایل آذربایجان به نزدیکی بیشتر به ایران است.

اما آیا با سفر احمدی‌نژاد و علی لاریجانی به باکو نیز عامل "عدم تمایل نزدیکی به ایران" همچنان به قوت خود باقی خواهد ماند؟

طاهر شیرمحمدی
تحریریه: علی امینی

موضع برتر ایران در مذاکرات آتی با کشورهای 5+1

به احتمال زیاد در روزهای 15 الی 18 نوامبر در وین دور جدید مذاکرات سعید جلیلی و کاترین اشتون رئیس سیاست خارجی اتحادیه اروپا بعنوان نماینده گروه 5+1 (پنج عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد و آلمان) برگزار خواهد شد. آخرین دو مذاکرات بین طرفین در اکتبر سال گذشته برگزار شده بود. با این وجود، در یک سال اخیر در برگ برنده های ایران و کشورهای غربی و موضع دست بالای آنها تغییرات مهمی رخ داده است.

دور جدید مذاکرات بین کاترین اشتون و سعید جلیلی دبیر شورای عالی امنیت ایران برگزار خواهد شد.

رامین مهمانپرست سخنگوی وزارت خارجه ایران بیان کرده که در دور جدید مذاکرات بسته پیشنهادی گروه 5+1 و ایران مورد مذاکره قرار خواهد گرفت. به گفته وی، احتمال دارد که این مذاکرات در چهارچوب مشترکات بسته های پیشنهادی طرفین انجام بگیرد.

ایران برای مذاکرات با گروه 5+1 بسته پیشنهادی خود را در سپتامبر سال گذشته در زمینه های کلی مانند برقراری ثبات در افغانستان و خاورمیانه ارائه داده بود.

آمریکا نیز با تاکید بر ضرورت اولویت مذاکرات در رابطه با برنامه هسته ای ایران، بسته پیشنهادات تهران را "غیر جدی" عنوان کرده بود. آمریکا پیشنهادات ایران را تاکنون قبول نکرده است. لیکن، استقبال با شکوه و بی نظیر مردم لبنان از رئیس جمهور ایران طی سفر هفته گذشته خود به بیروت، و سفر نوری المالکی نخست وزیر عراق و درخواست کمک از ایران برای خاتمه دادن به وضعیت بن بست پست نخست وزیری این کشور بعد از هفته ماه و همچنین درخواستهای مکرر مقامات آمریکا، اروپا و افغانستان از ایران جهت همکاری برای برقراری ثبات در افغانستان نشان نفوذ بالای ایران در منطقه استفاده دارد و بعید است که ایران از این برگ برنده خود در مذاکرات استفاده نکند.

ریچارد هالبروک نماینده ویژه آمریکا در امور پاکستان و افغانستان در کنفرانس منحصر به امنیت افغانستان در رم پایتخت ایتالیا بر نقش مهم ایران در برقراری ثبات در افغانستان تاکید کرده است.

در واقع در راستای برقراری ثبات در عراق نیز در سال 2007 پس از برگزاری 3 دور مذاکرات بین سفرای آمریکا و ایران در بغداد، پیشرفت چشمگیری حاصل شده است. با این حال ایران نقش نفوذ خود در منطقه را خوب میداند.

غرب از ایران درخواست میکند که فقط در مذاکرات پیرامون برنامه هسته ای شرکت کند. لاکن ایران نمیتواند نقش نفوذ خود در منطقه را نادیده بگیرد. برتری موضع ایران در قبال مذاکرات با گروه 5+1 ، فقط بخاطر نفوذ این کشور در منطقه نیست. بلکه ایران در سالهای اخیر موفقیتها و دستاوردهای چیمگیری در زمینه هسته ای نیز داشته است.

در ماه اکتبر سال گذشته پیشنهاد ارائه شد که بر اساس آن ایران می بایست از طریق آژانس بین المللی انرژی اتمی اورانیوم با غلظت پایین (3.5 درصد) خود را با سوخت اورانیوم 20 درصدی مبادله میکرد. در آن هنگام ذخایر اورانیوم کم غلظت ایران 1500 کیلوگرم بود. لیکن، در 30-مین گزارش یوکیو آمانو دبیر کل آژانس بین المللی انرژی اتمی در مورد برنامه هسته ای ایران اذعان میشود که ایران هم اکنون 2800 کیلوگرم اورانیوم کم غلظت (3.5 درصدی) در اختیار دارد. یعنی در مقایسه با سال گذشته ذخایر اورایوم کم غلطت (3.5 درصدی) ایران حدود 2 برابر افزایش یافته است.

به رغم برتری موضع ایران در مذاکرات گروه 5+1 ، برای توقف توسعه برنامه های هسته ای تابحال شورای امنیت سازمان ملل متحد 6 قطعانامه علیه ایران صادر کرده است که چهار مورد آن شمال تحریمهای اقتصادی است. در روز 9 ژوئن شورای امنیت سازمان ملل متحد 4-مین قطعنامه اعمال تحریمات اقتصادی جدید علیه ایران (قطعنامه 1929) را صادر کرد. در پی آن نیز اتحادیه اروپا و امریکا تحریمهای یکجانبه گسترده ای علیه ایران تصویب کردند. بر اساس برخی از این تحریمها، کاهش صادرات بنزین به ایران نیز در نظر گرفته میشود. پس از صدور این قطعنامه وضعیت اقتصادی ایران تاحدودی وخیم شده است. شرکتهای بزرگ نفتی فعالیت خود در ایران را متوقف کرده اند. درآمدهای نفتی و محصولات نفتی 85 درصد از درآمد صادرات ایران را تشکیل میدهد و در یک سال اخیر صادرات نفت ایران 13 درصد کاهش یافته است.

ایران توسط ابزارهای مختلف توانسته خود را از تحریمات حفظ کند. علی الخصوص شرکتهای چینی به سرعت جای شرکتهای غربی در ایران را میگیرند. به عبارت دیگر ایران با ترفندهایی تحمل تحریمات غرب را دارد. اما سوال اینجاست که کشورهای غربی تا چه مدت زمانی توانایی تحمل مشکلات موجود در منطقه و از جمله در عراق، افغانستان، یمن، لبنان و فلسطین را دارند؟ به نظر من، تحریمات جهانی علیه ایران برای مدت زمان معینی قابل تحمل خواهد بود. لاکن کشورهای غربی برای خروج از گرداب منطقه، فرصت چندانی ندارند و مجبور به مذاکرات با ایران بر اساس بسته پیشنهادات این کشور مبنی بر مشارکت در حفظ ثبات منطقه هستند.