رضایت توام با اکراه ایران از افزایش سقف تولید اوپک

کشورهای عضو اوپک در نشست روز چهارشنبه خود در وین، توافق کردند که میزان تولید روزانه کشورهای عضو بصورت رسمی سی میلیون بشکه باشد که شش میلیون بشکه بیشتر از سقف رسمی قبلی ست که در سال 2008 به تصویب کشورهای عضو رسیده بود.

طبق گزارشات رسمی اوپک، کشورهای عضو بدون رعایت سهمیه بندی، عملا تولید نفت خود را افزایش داده و در ماه نوامبر ابن رقم مجموعا به سی میلیون و 470 هزار بشکه رسیده است.

ایران شش ماه قبل در نشست وزاری نفت اوپک، بهمراه ونزوئلا و الجزایر، با پیشنهاد عربستان برای افزایش سقف تولید نفت اوپک تا 1.5 میلیون بشکه در روز مخالفت کرده بودند که عملا شکافی میان اعضای اوپک بوجود آورد و اجلاس بی نتیجه ماند.

البته، از ماه نوامبر سال جاری عربستان با افزایش ناگهانی تولید نفت خام خود تا سقف 10 میلیون و 47 هزار بشکه در روز (سوای میعانات گازی) و لیبی با افزایش دوباره سقف تولید خود تا میزان یک میلیون بشکه، همچنین افزایش صادرات نفت عراق به مرز 2 میلیون و 135 هزار بشکه، عملا سقف تولید نفت اوپک بصورت غیر رسمی به بالای سی میلیون بشکه رسیده بود.

افزایش سقف تولید نفت عربستان بالای 10 میلیون بشکه از سال 1980 تاکنون سابقه نداشته است.

احتمالا، عربستان با افزایش ناگهانی سقف تولید در آستانه اجلاس اعضای اوپک عملا این پیغام را داده است که می تواند و اگر لازم باشد، هرچقدر بخواهد نفت تولید کند و ایران عملا در مقابل عمل انجام شده قرار گرفته است و چاره ای جز قبول افزایش سقف تولید، یا قانونی کردن آنچه که در حال حاضر اتفاق افتاده، نداشته است.

عربستان با تولید بیش از 10 میلیون بشکه نفت، هنوز هم بالای 2 میلیون بشکه پتانسیل تولید مازاد دارد.

شاهزاده ترکی الفیصل، رییس سابق دستگاه اطلاعات عربستان پاییزسال جاری طی کنفرانسی در لندن گفته است که ظرفیت مازاد تولید نفت عربستان به اندازه کل صادرات ایران است یعنی دو و نیم میلیون بشکه. به این ترتیب اگر ایران به طور کامل از چرخه تولید حذف شود عربستان می تواند جایگزین آن شود. ترکی الفیصل این حرف را فردای روزی زد که ایران به طرح ترور سفیر عربستان در آمریکا متهم شده بود.

اما افزایش تولید ناگهانی نفت عربستان زمانی انجام شد که بحث پیرامون تحریم نفت ایران توسط کشورهای اروپایی و متفقین امریکا بالا گرفته است، اگرچه رستم قاسمی وزیر نفت ایران در اجلاس روز چهارشنبه اوپک اذعان داشت که عربستان سقف تولید خود را بخاطر تحریم ایران هرگز افزایش نخواهد داد.

البته، دو مشکل اساسی در مورد پتانسیل نفت مازاد عربستان وجود دارد. اولا، این نفت مازاد از نوع فوق سنگین است و عمده صادرات نفت ایران به ترتیب از نوع سنگین و سبک است. به این ترتیب جایگزین کردن نفت عربستان بجاری ایران برای پالایشگاهها نیازمند تغییرات فنی در امکانات پالایشگاهها و وفق دادن آن با نوع نفت فوق سنگین است که هزینه های زیادی می طلبد. دوم اینکه ظرفیت مازاد تولید عربستان برای حالتهلی اضطراری است، یعنی برای حالتهایی مانند آنچه که در لیبی اتفاق افتاد و معلوم نیست که بصورت مدام می تواند از این ظرفیت استفاده کند یا نه و اگر اتفاق دومی مانند کاهش نفت لیبی در پی نا آرامیها در یکی از کشورهای دیرگ تولید کننده نفت اتفاق بیفتد، شوک افزایش قیمت نفت چگونه گرفته خواهد شد؟

ایران در سال 2010 به میزان 83 میلیارد دلار صادرات داشته که 71 میلیارد دلار آن از صادرات نفت خام حاصل شده است و این آمار به تنهایی نشان دهنده عمق نیاز ایران به پایین نگه داشتن سقف تولید اوپک برای بالا نگه داشتن قیمت جهانی نفت است. ایران در سال گذشته 58 میلیارد دلار واردات قانونی داشته است(آنچه که بصورت قانونی از گمرک ایران گذشته است). مصطفی مطورزاده، نایب|رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس اسلامی ایران اخیرا اعلام کرد که حجم قاچاق کالا به کشور نگران|کننده شده است گفت هم|اکنون نزدیک به یک سوم واردات به ایران کالاهای قاچاق می|شود.

بگفته وی، ارزش کالای قاچاق به کشور ۱۹ میلیارد دلار در سال است.

هم اکنون 80 درصد چاههای نفتی ایران (ایران کلا 40 میدان نفتی دارد، 13 میدان در دریا و 27 میدان در خشکی) در نیمه دوم عمر خود قرار دارند که با افت تولید بالای 8 درصدی مواجه هستند (300-400 هزار بشکه در سال).

صادرات نفت ایران نیمی از درآمدهای دولت و 80 درصد از صادرات ایران (با احتساب میعانات گازی) را تشکیل می دهد.

ایران هم اکنون روزانه کمی بیشتر از 2.1 میلیون بشکه صادرات نفت خام دارد و این رقم مدام کاهش می یابد. به این ترتیب، تنها امید ایران برای افزایش درآمدهای صادرات نفت، کاهش تولید اوپک و بالا نگه داشتن قیمت نفت خام است. ایران در سال 2006 بالای 4.1 میلیون بشکه تولید نفت داشت که این رقم هم اکنون به 3.55 میلیون بشکه کاهش یافته است، از طرفی طی دو سال گذشته، مصرف داخلی نفت ایران 18 درصد افزایش یافته است.

تلاش دوباره روسیه با طرح "گام به گام"

طرح گام به گام روسیه برای حل برنامه مورد مناقشه ایران اولین پیشنهادی نیست که روسیه از موضع میانجی، برای حل مشکل هسته ای ایران مطرح می کند. تلاشهای ناموفق گذشته روسیه برای میانجی گری در زمینه حل مناقشه هسته ای ایران و جامعه بین الملل از جمله پیشنهاد تشکیل کنسرسیوم غنی سازی اورانیوم در خاک روسیه با مشارکت ایران، ایجاد بانک جهانی سوخت هسته ای در سایت "آنگارسک" روسیه برای تامین سوخت هسته ای مورد نیاز ایران و نهایتا انتقال بخشی از ذخایر اورانیوم کم غلظت ایران به روسیه برای غنی سازی تا 20 درصد و تبدیل آن به سوخت هسته ای قابل استفاده برای رآکتور آزمایشگاهی 5 مگاواتی امیرآباد تهران توسط فرانسه، همگی با شکست مواجه شد.

اینکه طرح گام به گام روسیه مبنی بر اینکه با هر گام مثبت ایران برای حل معضل هسته ای و همکاری با کشورهای 5+1 و آژانس بین المللی انرژی هسته ای بخشی از تحریمهای ایران لغو یا ملامتر شود، چه اقبالی خواهد داشت، معلوم نیست. اما شاید روسیه با توجه به تاثیر تحریمها بر اقتصاد ایران، خصوصا مشکل ایران برای دریافت پول نفت صادراتی خود (برای مثال از هند)، کاهش تولید نفت ایران از 4.2 میلیون بشکه در روز به 3.5 میلیون و ارزیابی رشد اقتصادی صفر درصدی برای ایران توسط صندوق بین المللی پول، احساس می کند که موضع ایران را در رابطه با برنامه هسته ای این کشور بتواند نرمتر کند. آخرین دور مذاکرات ایران و کشورهای عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل که در ماه ژانویه و با میزبانی ترکیه برگزار شد، با شکست مواجه شد.

به هر حال کشورهای غربی از روسیه بعنوان شریک ایران، حداقل در ساخت نیروگاه بوشهر بعنوان اولین نیروگاه هسته ای ایران کشور و همچنین التزام به تامین سوخت آن به مدت ده سال انتظار دارند که در حل برنامه هسته ای نقش فعالتری از خود نشان دهد.

به هر حال ایران همچنان اصرار به ادامه غنی سازی اورانیوم دارد، موضوعی که نگرانی اصلی جامعه بین المللی است.

افزایش صادرات نفت عربستان به رغم نگرانیهای ایران

به رغم ابراز نگرانیهای مداوم ایران مبنی بر ثابت نگه داشتن سقف تولید اوپک، کشور عربستان عملا تولیدات نفت خود را افزایش داده است. اخیرا محمد علی آبادی سرپرست وزارت نفت ایران گفته بود که با هر حرکتی که منجر به کاهش قیمت نفت شود، مقابله خواهد شد، اما آیا عملا ایران ابزاری برای مقابله دارد؟

طبق آمار شرکت بی پی که چندی پیش منتشر شد، عربستان روزانه 10 میلیون و هفتاد هزار بشکه نفت تولید می کند و 2 میلیون و صد هزار بشکه نفت ظرفیت پالایشگاهی این کشور است، این نکته را هم باید در نظر داشت که ظرفیت مازاد بر تولید کنونی نفت عربستان روزانه حدودا دو میلیون بشکه نفت است.

این در حالی است که، آژانس جهانی انرژی در گزارش اخیر خود می گوید که عربستان در ماه مه سال 2011 صادرات نفت خود را به 9 میلیون بشکه در روز رسانده است، یعنی اولا فقط در ماه مه نسبت به ماه آوریل سطح تولیدات اوپک روزانه 200 هزار بشکه نفت افزایش داشته و ثانیا عربستان روزانه صدها هزار بشکه نفت بیشتر از آنچه که طبق سهمیه اوپک باید صادر کند، عملا صادرات نفت داشته است. این کشور عضو اوپک در سال 2010 به میزان 8.4 میلیون بشکه در روز نفت صادر کرده است.

عربستان هم اکنون پتانسیل تولید روزانه تا 12 میلیون بشکه نفت را دارد.

روزنامه وال استریت ژورنال روز چهارشنبه طی مقاله ای نوشته بود که ترکی الفیصل شاهزاده سعودی در دیداری با مقامات امریکایی گفته است که عربستان آماده است که مازاد صادرات نفت خود را در اختیار کشورهایی قرار دهد که نیازمند نفت ایران هستند. این عملا نشان می دهد که اولا تمایل عربستان برای افزایش سقف تولید اوپک، نه تنها به رغم نگرانیها و هشدارهای ایران با عملگرایی همراه بوده است، بلکه این کشور لزومی برای پایبندی به توافق کشورهای عضو اوپک در اجلاس اخیر وزاری نفت کشورهای عضو برای ثابت نگه داشتن سقف تولید اوپک نمی بیند و ثالثا، مقامات سعودی آماده اند از هر وسیله ای برای مخالفت با ایران استفاده کنند.

مخالفت ایران با افزایش سقف کنونی 29 میلیون بشکه نفت در روز اوپک هم به چندین دلیل بر می گردد. اولا در بودجه سال 90 ایران، نفت بشکه ای 81 و نیم دلار تصویب شده که هم رقم بالایی است و هم اینکه احتمالا با این درآمد نیز ایران با کمبود بودجه مواجه شود. لذا ایران مایل است که به هر نحوی قیمت جهانی نفت را بالا نگه دارد تا درآمد بیشتری داشته باشد. دومین دلیل این است که ایران بر خلاف عربستان، اصولا نفتی مازاد بر سطح تولید کنونی (4 میلیون و 245 هزار بشکه در روز که البته یک میلیون و 860 هزار بشکه آن به پالایشگاههای داخلی ارسال می شود) ندارد، لذا با افزایش سهم این کشور در صادرات نفت اوپک هم اصولا نفت اضافه برای فروش نخواهد داشت.

نیروگاه بوشهر برای روسیه مساله حیثیتی است

راه اندازی نیروگاه بوشهر به همان میزان که بعنوان اولین نیروگاه اتمی ایران، برای دولت احمدی نژاد چه از نظر مصرف داخلی و چه از نظر تبلیغاتی برای نشان دادن کارایی سیاستهای هسته ای دولت دارای اهمیت است، به همان میزان نیز برای روسیه که در صدد دستیابی به جایگاه مناسبی در بازار جهانی ساخت رآکتورهای هسته ای است، دارای اهمیت است.

مساله امنیت هسته ای نیروگاه بوشهر نیز برای روسیه اهمیت حیاتی و حیثیتی دارد. لیکن، اما و اگرهایی هم در رابطه با امنیت نیروگاه 1000 مگاواتی بوشهر وجود دارد، برای مثال، ساختمان کهنه نیروگاه که ساخت آن از اوایل دهه 70 میلادی شروع شده، یا جوانب خطرات احتمالی و ناشناخته ویروس اتاکس نت سوالاتی است که هنوز مطرح است.

ایران تنها کشور عضو آژانس است که معاهده منع گسترش تسلیحات اتمی را امضا کرده، اما از عضویت در کنوانسیون امنیت هسته ای این آزانس سرباز می زند.

از طرفی، در متن قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر که در اواسط دهه 90 میلادی میان ایران و روسیه بسته شده است، ظاهرا اشاره ای به مرجع حل اختلاف نیست، موضوعی که باعث شده است تا روسیه یک دهه ساخت این نیروگاه را به تاخیر بیاندازد.

ترکیه؛ میانجی بی طرف یا در کمین فرصت؟

وزیر خارجه ایران بعد از سفر دوروزه به قطر و عمان، عازم ترکیه شده است. این سفر بعد از بالاگرفتن اختلافات ایران و کشورهای ساحلی خلیج فارس بر سر بحران بحرین، بار دیگر نقش ترکیه در حل اختلافات منطقه ای را برجسته تر کرده است.
ترکیه بعد از قدرت گرفتن اسلامگرایان حزب عدالت و توسعه، سیاستی مستقل در قبال متفقین غربی و کشورهای خاورمیانه اتخاذ کرده است، از محکوم کردن اسرائیل در حمله سال 2008 به نوار غزه و روانه کردن کشتی ماوی مرمره با عنوان "ناوگان آزادی غزه" گرفته تا میانجیگری یکی از پرچالشترین مشکلات کشورهای غربی در مواجهه با برنامه هسته ای ایران در جریان مبادله اورانیوم کم غلظت با میله های سوخت اتمی برای نیروگاه 5 مگاواتی امیرآباد تهران توانسته است تا حدودی اعتبار کشورهای خاورمیانه اعم از ایران و کشورهای عربی را بدست آورد.
ترکیه در سال 2010 میلادی حجم معاملات مالی خود با ایران را بیش از دو برابر افزایش داد و به 11 میلیارد دلار رساند. این کشور عضو 20 اقتصاد بزرگ جهان موفق به جذب 4 میلیارد دلار سرمایه گذاری مستقیم ایران به همراه جذب بیش از دو میلیون توریست ایرانی در طول سال گذشته شد.
لازم به یادآوری است که 90 درصد ورادات ترکیه از ایران شامل حاملهای انرژی می شود که اهمیت استراتژیک از نظر تامین امنیت انرژی برای رشد اقتصادی مداوم ترکیه دارد.
ترکیه جزو معدود متفقین امریکا و غرب است که حاضر نیست در خارج از چهارچوب تحریمهای سازمان ملل ایران را تحت فشار قرار دهد، اگرچه کنار کشیدن ترکیه از برخی همکاریهای اقتصادی، مانند لغو قرارداد توسعه فاز 22 تا 24 پارس جنوبی، میدانی که 8 درصد ذخایر گاز دنیا را در دل خود جای داده است، تا حدودی گمانه زنی عقب نشینی ترکیه در مقابل فشارهای غرب برای ممانعت از نزدیکی ترکیه و ایران را تقویت کرد، با اینهمه، هفته گذشته یک مقام رسمی وزارت نفت هند اعلام کرد که انتقال پول نفت وارداتی این کشور از ایران احتمالا توسط بانکهای ترکیه انجام شود.
در ماه آوریل بانک ایرانی - آلمانی "ای آی اچ " مسوم به بانک تجارتی ایران و اروپا مسئولیت انتقال پول نفت وارداتی هند از ایران را بر عهده گرفت، موضوعی که با فشار امریکا و مداخله آنجلا مرکل صدر اعظم آلمان منتفی اعلام شد.
به هر حال، در جمع بندی کلی باز هم نمی توان ترکیه را بعنوان متفق استراتژیک ایران که سیاست خود را با موضع ایران هماهنگ می کند، قلمداد کرد. ترکیه در جریان فروپاشی کابینه سعد الحریری نماینده ائتلاف سنی موسوم به 14 مارس و نخست وزیر پیشین لبنان و کشمکشهای نه ماهه نوری المالکی با ایاد علاوی نماینده ائتلاف العراقیه در رقابت بر سر پست نخست وزیری عراق، میانجیگری ناموفقی را انجام داد و بر خلاف خواست ترکیه، متفقین نزدیک ایران برنده رقابت قدرت در لبنان و عراق شدند.
به هرحال، موارد بسیاری است که ایران و ترکیه برای گسترش نفوذ خود در منطقه درگیر رقابتی سخت هستند.

هیچ کس مایل به تعمیق بحران در سوریه نیست

به رغم افزایش دامنه اعتراضات مردمی در سوریه و لغو وضعیت فوق العاده که از 48 سال پیش در کشور سوریه برقرار شده است، هنوز نه نشانه ای محکم مبنی بر عقب نشینی دولت سوریه از خواست مردم مشاهده می شود و نه سرکوب گسترده اعتراضات در سوریه حساسیتهای بین المللی را برانگیخته است.

برخلاف دولتهای مصر و تونس که ارتش این کشورها در مقابل قیامهای مردمی حاضر به پرداخت هزینه برای دفاع از دولت نشد، اصولا علاوه بر خویشاوندی میان مقامات بلندپایه دولت و ارتش، ذاتا میان هر دو گروه پیوند مستحکمی وجود دارد. این اولین اعتراض گسترده مردمی نیست که دولت سوریه را به چالش می کشد. قیام سنی های این کشور که 74 درصد جمعیت کشور را تشکیل می دهد بر علیه حاکمیت اقلیت شیعه علوی در سال 1982 و سرکوب خونین آن قیامها توسط دولت حافظ اسد پدر رئیس جمهور کنونی و ارتش وفادار به آن، نشاندهنده این واقعیت است که قیامهای مردمی سوریه در مقابل سد آهنی سلاحهای گرم ارتش قرار گرفته است و پیامد تعمیق بحران سوریه نه در داخل این کشور و نه در منطقه قابل تصور نخواهد بود.

اروپا عملا در مقابل سرکوب خشونت بار معترضان سوری، مهر خاموشی بر لب زده است و واکنش کشورهای سنی عرب و امریکا نیز نامحسوس است. از طرفی ایران بعنوان بزرگترین حامی دولت سوریه، کشورهای غربی و اسرائیل را متهم به دامن زدن به بحران و تحریک مردم کرده است.

احتمالا، تعمیق بحران در سوریه، واکنش حزب الله و حماس و ایران را در منطقه در پی خواهد داشت. سوریه حلقه ارتباط ایران و حزب الله و حماس است و سقوط دولت بشار اسد ضربه ای سنگین بر نفوذ آنها خواهد داشت. به همین خاطر احتمال واکنش حزب الله و حماس با حمایت ایران در برهم زدن امنیت فلسطین و لبنان و از طرفی تشدید حملات موشکی به اسرائیل دور از انتظار نخواهد بود، چرا که از نظر آنها اسرائیل از هر فرصتی برای قطع حلقه روابط ایران، حماس و حزب الله استفاده می کند و بی وقفه در حال توطته است.

هیلاری کلینتون چندی قبل اذعان داشت که رئیس جمهور سوریه فرد جوانی است و اظهار امیدواری کرد که دولت بشار اسد استعداد اصلاح خواهد داشت.

فاکتورها در کنار هم، حاکی از عدم تمایل هیچ کشوری برای دامنه دارتر شدن بحران در سوریه است.

رونق بازار بورس و رکود اقتصادی در ایران

صندوق بین المللی پول در آخرین ارزیابی خود در 11 آوریل، رشد اقتصادی ایران سال 2011 را صفر درصد پیشبینی کرده است. طبق ارزیابی صندوق بین المللی پول، نرخ رشد اقتصادی ایران از یک درصد در سال ۲۰۰۸ میلادی به ۰.۱ درصد در سال ۲۰۰۹ کاهش یافته و در سال ۲۰۱۰ نیز یک درصد بوده است.

در گزارش سال 2010 صندوق بین المللی پول نیز رشد تولید ناخالص داخلی ایران در سال 2009 به میزان 1.1 درصد بود و برای سال 2010 هم به میزان 1.6 درصد پیشبینی شده بود.

حکومت ایران از سال 2009 به بعد از اعلام آمار رشد اقتصادی کشور خودداری میکند. محمود احمدی نژاد رئیس جمهوری اسلامی ایران ادعا میکند که در یک سال اخیر 1.6 میلیون محل اشتغال جدید در کشور به وجود آمده و در سال جاری نیز 2.5 میلیون محل اشتغال جدید به وجود خواهد آمد. مقامات ایران با انکار رکود اقتصادی ادعا میکنند که رونق بازار بورس در یک سال اخیر و افزایش قیمت سهام به بخاطر وضعیت نرمال و ثبات اقتصادی کشور است.

روز دوشنبه در بازار بورس تهران 375 سهم عرضه شده است. بر اساس گزارشات رسمی، قیمت این سهام 135 میلیون دلار بوده که این نیز موجب افزایش دو درصدی (480 واحد) شاخص به سقف 25023 واحد شده است. هم اکنون شاخص بازار بورس به 26000 واحد نزدیک شده است.

بیژن بیدآباد، مشاور ارشد سابق بانک مرکزی ایران در مصاحبه با خبرگزاری "ترند" بیان کرده که سطح پایین رشد اقتصادی کشور و احتیاط مردم از سرمایه گذاری در بخشهای تولیدی، خدماتی و صنایع باعث جلب مردم برای خرید سهام و رونق بازار بورس شده است.

بیژن بیدآباد می گوید: رونق بازار بورس ایران "حبابی" است، یعنی بعد از مدتی این حباب می ترکد.

در یک سال اخیر در بازار داخلی و از جمله بازار املاک ایران رکود شدیدی مشاهده میشود. بر اساس گزارش آمار سال 2010 بانک مرکزی ایران، آمار ارائه مجوز شهرداریها برای ساخت منازل در کشور در سال 2009 در مقایسه با سال 2008 به میزان 23 درصد کاهش یافته است. رکود در زمینه ساختمان سازی و بازار املاک ایران همچنان ادامه دارد. یعنی زمینه انتقال پول این بخش به بازار سهام فراهم شده است. در سال 2008 نقدینگی در ایران 170 میلیارد دلار بوده که هم اکنون به 246 میلیارد دلار رسیده است.

عوامل دیگری نیز میتوانند موجب افزایش قیمت سهام و رونق بازار بورس شوند. از جمله شرکتهایی که سهام خود را در بازار عرضه میکنند، جلب توجه میکنند.

شرکت مخابرات با 97 واحد، کارخانه فولاد مبارکه اصفهان با 57 واحد، شرکت صنایع و معادن "چادرملو" با 36 واحد، کنسرسیوم "مپنا" با 27 واحد و شرکت "گل و گوهر" با 26 واحد در ماه های اخیر در بازار بورس موجب افزایش شاخص بازار شده اند.

عمده این شرکتها مستقیماً به دولت ایران یا سازانهای شبه دولتی و یا به دستگاه های مرتبط با حکومت بستگی دارند. این شرکتها در صورت مواجهه با خسارات مالی به راحتی با کمکهای مالی بودجه دولت تأمین میشوند و لذا احتمال زیان مالی این شرکتها هم زمان با رکود رشد اقتصادی و کاهش بهای سهام آنها وجود ندارد. لذا، قیمت سهام این شرکتها در هر شرایطی روند نزولی را تجربه نمی کنند.

بر اساس گزارشات رسمی، بازدهی سرمایه گذاریهای یک سال اخیر بازار بورس 85 درصد بوده است.