پتانسیل آستارا در روابط تهران-باکو

علی طیب نیا، وزیر اقتصاد و دارائی ایران در سفر ماه ژانویه خود به باکو در مصاحبه با خبرگزاری ترند گفت که هدف از این سفر گسترش همکاریهای اقتصادی و تجاری بین ایران و آذربایجان است.

یکی از مناطقی که دو کشور طی سالهای گذشته بعنوان نقطه ثقل افزایش همکاریهای تجاری و اقتصادی در نظر گرفته اند، شهر مرزی آستارا است.

شهر مرزی آستارا میان ایران و جمهوری آذربایجان موقعیت بسیار مناسبی در راستای افزایش همکاریهای تجاری-اقتصادی میان دو کشور دارد. حداقل دو پروژه عظیم بین المللی از همین منطقه در حال اجرا شدن است، پروژه فیبر نوری «اپگ» و خط آهن «کریدور شمال-جنوب».

فعلا فیبر نوری اپگ (EPEG) که از آلمان تا خلیج فارس کشیده شده است، بصورت زودهنگام راه اندازی شده و در حال تکمیل است، اما خط آهن کریدور شمال-جنوب در شرق دریای خزر تقریبا تکمیل شده و در غرب آن هنوز با اما و اگرهایی مواجه است. اگرچه در داخل ایران نیز زیرساختهای لازم برای اتصال کریدور شمال جنوب از شرق و غرب دریای خزر به شبکه راه آهن ایران وجود ندارد.

در صورت تکمیل دو پروژه یاد شده، احتمالا چهره اقتصادی-سیاسی منطقه بکلی عوض خواهد شد و پتانسیل بسیار بالایی برای همکاریهای کشورهای ساحلی خزر تا آسیای شرقی ایجاد خواهد شد.

خط لوله گازی آستارا

ایران و آذربایجان بیش از همه‌چیز به‌عنوان دارنده منابع عظیم نفت و گاز و تجربه اكتشاف، تولید و صادرات آن، در این حوزه می‌توانند همكاری‌های دوجانبه داشته باشند. مقامات شركت ملی نفت ایران ماه اكتبر سفری به ایران داشتند و در حوزه اكتشاف دریای خزر تفاهمنامه‌ یی امضا كردند.

بیژن نامدار زنگنه 22 آبان در تركیب هیاتی بلندپایه به رهبری حسن روحانی رییس‌جمهوری ایران وارد باكو شد و طی مصاحبه ای که با خبرگزاری ترند داشت، بر چند موضوع تكیه کرد که یکی از آنها موضوع ذخیره گاز ایران در جمهوری آذربایجان است.

ایران هم اکنون دو مخزن ذخیره سازی طبیعی گاز دارد که سال جاری دو میلیارد متر مکعب به آنها (شوریجه و سراجه) گاز تزریق کرد و در پاییز و زمستان که با کمبود گاز مواجه است، برداشت از این مخازن را آغاز نمود. اما آذربایجان دو مخزن بزرگ ذخیره گاز دارد که پتانسیل ذخیره سازی گاز حدود 5 میلیارد متر مکعب است که چهل درصد آن بدون مصرف باقی مانده است.

هم اکنون ایران و آذربایجان از طریق خط لوله گازی آستارا روزانه 1.2 میلیون متر مکعب عملیات سوآپ (معاوضه) گاز انجام می دهند و از همین خط لوله با تغییراتی می توان گاز ایران را در تابستان به مخازن مخزن قره‌باغ و مخزن قالماز آذربایجان منتقل و ذخیره سازی کرد و در فصول سرد سال، دوباره برداشت و از طریق خط لوله آستارا به ایران منتقل کرد.

البته با ساختن یک خط لوله جدید از همین مسیر می توان با ، گاز مازاد ایران را در آینده تحویل گرفت و همراه با گاز میدان شاه دنیز آذربایجان به اروپا صادر کرد. البته در شرایط تحریم، این موضوع ممکن نخواهد بود.

خود ایران در توسعه میدان گازی شاه‌دنیز آذربایجان یك دهه است كه مشاركت دارد. این میدان دارای بیش از یك‌تریلیون مترمكعب گاز قابل استخراج است كه هم‌اكنون از فاز اول آن روزانه 27میلیون مترمكعب گاز و 50 هزار بشكه میعانات گازی استخراج می‌شود.

ایران سهمی 10 درصدی در این پروژه دارد، یعنی باتوجه به اینكه نوع قرارداد «مشاركت در تولید» است، 10 درصد از كل ذخایر این میدان در مالكیت ایران است. فاز دوم این میدان نیز انتظار می‌رود كه تا سال 2019 به سالانه 16 میلیارد مترمكعب گاز به ترکیه و اروپا صادر کند. با این حساب تا سال 2019 از فاز اول و دوم شاه‌دنیز سالانه 25 میلیارد مترمكعب گاز تولید خواهد شد. قرار است كل گاز تولیدی از فاز دوم این میدان به تركیه و اروپا صادر شود. برای همین منظور یک خط لوله از آذربایجان به گرجستان (کریدور جنوبی)، یک خط لوله از مرز گرجستان با ترکیه به مرزهای غربی ترکیه (خط لوله ترانس آناتولین) و یک خط لوله از ترکیه به اروپا (خط لوله ترانس آدریاتیک) در نظر گرفته شده است.

پروژه اپگ

کابل فیبرنوری پروژه مخابرات دیتا و اینترنت «اپگ» از فرانکفورت آلمان تا جمهوری آذربایجان و ایران و عمان گسترش یافته است، قرار است به هند و کشورهای آسیای شرقی متصل شود.

شبکه فیبر نوری انتقال داده اپگ از آلمان تا لهستان و اوکراین و آذربایجان امتداد یافته و از طریق ایران به خلیج فارس و عمان متصل می شود. بخشهایی این پروژه در سال 2012 به بهره برداری رسید.

طول این فیبرنوری 10 هزار کیلومتر است که حدود یک سوم آن از خاک ایران می گذرد.

این پروژه آلترناتیوی برای کابل نوری کانال سوئز است که تا عربستان و آسیای شرقی کشیده شده است.

حدود یک سوم مسیر اپگ (بیش از 3000 کیلومتر) از خاک ایران می گذردو ظرفیت این پروژه 3200 گیگابیت بر ثانیه هست که قرار است تا پایان سال 1394 تکمیل شود.

ایران هم اکنون ظرفیت حدود 200 گیگابیت بر ثانیه این پروژه را بهره برداری می کند و قرار است تا پایان 1393 این رقم به 500 گیگابیت بر ثانیه افزایش یابد.

پروژه اپگ می تواند به امتداد فیبر نوری که از کانال سوئژ می گذرد «اِی آی جی» (Europe India Gateway) متصل شود، و بدین ترتیب، عملا ارتباط اینترنتی ایران با هند و آسیای شرقی برقرار خواهد شد که می تواند درآمد هنگفتی برای ایران و دیگر کشورهای مسیر ترانزیت دیتا ایجاد کند.

پروژه ای آی جی به طول 15 هزار کیلومتر فیبرنوری زیردریایی است که بریتانیا را به برخی کشورهای اروپایی و از آنجا به لیبی، مصر، عربستان، امارات، عمان و هند متصل می کند.

خود ایران می خواهد از 10 درصد ظرفیت اپگ استفاده کند.

پروژه کریدور شمال- جنوب

موضوع دیگر، پروژه خط آهن شمال جنوب است که بخش شرقی آن (شرق دریای خزر) ماه گذشته افتتاح شد و کشورهای قزاقستان، ترکمنستان را به ایران متصل کرد.

بخش جنوب دریای خزر این پروژه که اراضی ایران هست، بصورت نصف و نیمه ساخته شده و قرار است هم به خط آهن آستارا در مرزهای ایران و آذربایجان متصل شود و هم از مسیر سمنان به شبکه خط آهن ایران بپیوندد تا عملا حوزه دریای خزر را به خلیج فارس وصل کند.

راه آهن آستارا در بخش جمهوری آذربایجان تنها با ساخت هشت کیلومتر راه آهن تمکیل خواهد شد و در صورتی که این پروژه راه اندازی شود، عملا دور تا دور دریای خزر از طریق خط آهن به همدیگر متصل خواهد شد و از طرفی کشورهای ساحلی خزر از طریق شبکه خط آهن ایران به خلیج فارس متصل خواهند شد.

از طریق خط آهن بخش غربی خزر، سالانه می تواند 10 میلیون تن کالا و سه میلیون نفر مسافر را جابجا کرد و بخش شرقی نیز به همین میزان و حتی بیشتر پتانسیل فعالیت دارد.

ایران احتمالا در کوتاه مدت راهی جز اتکا به درآمدهای نفتی ندارد

قیمت نفت در بازارهای جهانی تا 50 درصد نسبت به نیمه اول سال گذشته کاهش یافته و این کاهش در مورد نفت اوپک حتی به 60 درصد نیز رسیده است، چرا که هم اکنون تولید نفت 12 عضو اوپک روزانه حدود یک میلیون و 300 هزار بشکه بیشتر از تقاضای جهانی به نفت این سازمان است.

چند ماهی است که مجلس و دولت ایران بر سر قیمت نفت و نحوه محاسبه بودجه بر اساس درآمدهای نفتی اختلاف نظر دارند. دولت بر این عقیده است که قیمت نفت در سال مالی آینده افزایش خواهد یافت و رقم قیمت نفت را 72 دلار در نظر گرفته است، در حالی که بسیاری از نماینده های مجلس بر نفت 40 دلاری تاکید دارند.

قیمت نفت اوپک در روز چهارشنبه کمتر از 44 دلار بود و هفته گذشته این رقم به مرز 41 دلار نیز رسیده بود. ایران در نظر دارد سال آینده یک میلیون بشکه در روز صادرات نفت خام و 300 هزار بشکه صادرات میعانات گازی داشته باشد و وابستگی بودجه دولتی به نفت حدود 31.5 درصد است.

آنچه که آمارهای بانک مرکزی نشان می دهد، ایران در فاصله بهار و تابستان گذشته که نفت بشکه ای 105 دلار بود، 19.4 میلیارد دلار درآمد داشته است. حجم صادرات نفت ایران در بهار بصورت چشمگیری افزایش یافته بود، اما دوباره به مدار یک میلیون و 100 هزار بشکه در روز بازگشته است.

اخیرا دیوید کوهن معاون امور تروریسم و اطلاعات مالی در وزارت خزانه داری آمریکا گفت که ایران تا اول ژوئیه سال جاری 11 میلیارد دلار از درآمدهای نفتی خود را از دست می دهد که با توجه به افت قیمت نفت، به نظر می رسد که آمریکا نیز بر این باور است که درآمدهای نفتی شش ماهه ایران قبل از افت چشمگیر قیمتهای جهانی نفت حدود 20 تا 22 میلیارد دلار بوده است. البته ایران در این فاصله 6.5 میلیارد دلار نیز صادرات میعانات گازی داشته است.

به هر حال، هنوز هم نفت زیر 50 دلاری، سهمی چشمگیر در درآمدهای ارزی و صادرات ایران دارد.

آنچه که آمارها نشان می دهد، کل صادرات ایران در شش ماهه نخست سال مالی جاری 48 میلیارد دلار بوده که 33.6 میلیارد آن مربوط به صادرات نفت، میعانات گازی، مایعات گازی، گاز، گاز مایع و محصولات نفتی بوده است.

ایران همچنین در این مدت 6.7 میلیارد دلار صادرات پتروشیمی داشته است، به عبارتی سهم صادرات محصولات غیرنفتی واقعی ایران در کل صادرات، بسیار اندک است.

البته ایران به مدد افزای روزانه 100 میلیون متر مکعبی تولید گاز، مقداری در مصرف سوخت های مایع صرفه جویی کرده و در بهار و تابستان گذشته حدود 4 میلیارد دلار (6.5 میلیارد لیتر) گازوئیل و نفت کوره مازاد برای صادرات داشته است، اما قیمت این محصولات نیز تابعی از قیمت نفت است و به صورت چشمگیری کاهش یافته است.

ایران صادرات محصولات پتروشیمی را نیز طی 9 ماه گذشته بیش از 20 درصد افزایش داده است، اما قیمت جهانی خود محصولات پتروشیمی در ماه دسامبر 2014 نسبت به ماه قبل آن 18 درصد کاهش یافت و در کل طی هفت ماه گذشته بصورت چشمگیری کاهش یافته است. این کاهش قیمت در آمارهای خود گمرک ایران نیز مشهود است.

افزایش تولید گاز ایران نیز نمی تواند تا 5 سال اینده درآمدزایی مستقیم برای ایران داشته باشد، چرا که هیچ خط لوله جدیدی برای صادرات گاز کشور در حال احداث نیست.

از طرفی، افزایش تولید گاز تاکنون مشکل کمبود گاز ایران را برطرف نکرده است.

ایران ظرفیت تولید 60 میلیون تن محصولات پتروشیمی را دارد که فعلا 40 میلیون تن تولید واقعی دارد و یکی از علل آن، کمبود گاز است، چرا که خوراک اصلی پتروشیمی ها گاز است و علت دیگر فرسودگی و نیاز روزافزون به کارهای تعمیر در این واحدها است. ایران حتی در زمستان سال گذشته مجبور شد که تحویل گاز به پتروشیمی ها را تا نصف کاهش دهد، به عبارتی ایران فعلا توان افزایش سهم خود در بازار 3 تریلیون دلاری پتروشیمی جهان نیست و پتروشیمی های ایران نیز عموما کهنه هستند و نیاز به تعمیرات فراوان دارند.

بنابر این، فعلا ایران چاره ای جز کاهش هزینه ها و اتکا به نفت ندارد، اما در آینده ای میان مدت، انتظار می رود که به بازیگری جدی در صادرات نفت، محصولات نفتی، گاز و پتروشیمی تبدیل شود.

اوج گرفتن مصرف و تثبیت قیمتهای انرژی در ایران

همزمان با افزایش چشمگیر تولید گاز ایران، گزارشها حاکی است که شتاب افزایش مصرف، از تولید نیز بیشتر بوده است. بر اساس گفته های روز پنج شنبه، دی ماه بیژن نامدار زنگنه وزیر نفت ایران، هم اکنون روزانه ۶۶۰ میلیون متر مکعب گاز غنی در کشور تولید می شود. گاز غنی گاز خامی است که تولید می شود و بعد از پالایش به گاز سبک قابل استفاده برای سوخت تبدیل می شود. آنچه که آمارهای رسمی ایران نشان می دهد، هم اکنون ظرفیت تولید گاز سبک خشک فرآوری شده در ایران حدود ۵۷۰ تا ۵۷۵ میلیون متر مکعب است. اگر این میزان را از میزان گاز غنی کسر کنیم، تقریبا روزی ۹۰ میلیون متر مکعب گاز خام باقی می ماند که دو مصرف عمده دارد: تزریق به میادین کهنه نفتی برای بالا بردن میزان تولید نفت و همچنین ارائه به واحدهای پتروشیمی برای تولید محصولات.

قبل از بررسی قیمتهای انرژی در ایران بد نیست بطور خلاصه به دو موضوع خارج از بحث اشاره کنم. اولا بیش از ۸۰ درصد میادین نفتی ایران در نیمه دوم عمر خود هستند و سالانه ۸ تا ۱۳ درصد از تولید آنها کم می شود. ایران نیاز به تزریق ۲۶۰ میلیون متر مکعب گاز خام به این میادین است، اما این رقم هم اکنون به ۷۵ میلیون متر مکعب هم نمی رسد. از طرفی ظرفیتهای تولید در واحدهای پتروشیمی ایران سالانه ۶۰ میلیون تن است، اما عملا ایران بخاطر برخی مشکلات، از جمله کمبود گاز، تنها سالانه ۴۰ میلیون تن محصولات پتروشیمی تولید می کند. ایران روزانه ۳۵ میلیون متر مکعب گاز به پتروشیمی ها تحویل می دهد.

مجید بوجارزاده سخنگوی، شرکت ملی گاز ایران دوشنبه اول دی ماه در گفت‌وگو با خبرگزاری شانا، وابسته به وزارت نفت ایران، گفت که طی ۲۴ ساعت منتهی به این روز، ٥٦٩ میلیون متر مکعب گاز در بخش‌های خانگی، تجاری، صنایع و نیروگاه‌های کشور مصرف شده است. معنی ارقام ذکر شده این است که ایران اگرچه نسبت به اول دی ماه پارسال، تولید گاز خود را روزانه تا ۸۰ میلیون متر مکعب افزایش داده، با اینحال شتاب مصرف گاز تا حدی بوده است که هم اکنون تولید و مصرف گاز در ایران به نقطه سر به سر رسیده است. یعنی به زبان ساده، ایران هنوز هم گاز مازادی برای صادرات ندارد.

این کشور سالهاست که روزانه ۲۵ میلیون متر مکعب گاز از ترکمنستان دریافت و به همین میزان گاز به ترکیه صادر می کند.

ایران از سال ۲۰۰۹ تا زمستان پارسال عملا هیچ میدان جدید گازی را نتوانست راه اندازی کند و تنها از اواخر سال گذشته تاکنون بوده که پنج فاز جدید پارس جنوبی به صورت زودهنگام به بهره برداری رسیده است، یعنی تولید گاز از این فازها (۱۲، ۱۵، ۱۶، ۱۷ و ۱۸) به صورت نصف و نیمه انجام می شود.

ذکر این نکته خالی از لطف نیست که مصرف گاز در ایران از سال ۱۹۸۰ تا کنون ۶۰ برابر افزایش یافته است. بد نیست نیم نگاهی به قیمتهای انرژی در ایران و بورس تجاری نیویورک آمریکا داشته باشیم:

قیمت حاملهای انرژی	قیمت در ایران بر اساس دلار در بازار آزاد	قیمت در بورس تجاری نیویورک طی سال ۲۰۱۴	مصرف روزانه در ایران
متر مکعب گاز	۲.۸ سنت	۱۱ تا ۱۶ سنت	حدود ۵۰۰ تا ۵۲۰ میلیون متر مکعب
لیتر بنزین	۲۹ سنت	۵۷ تا ۷۵ سنت	۶۷ میلیون لیتر
لیتر گازوئیل	۱۴ سنت	۶۷ تا ۷۸ سنت	۱۰۰ تا ۱۰۵ میلیون لیتر
لیتر گاز مایع (ال پی جی)	۶.۳ سنت	۲۱ تا ۲۷ سنت	۵۵۰۰ تن
متر مکعب گاز مایع (سی ان جی)	۱۶.۵ سنت	۲۷ سنت	۱۸ میلیون متر مکعب
یک لیتر نفت سفید	۴.۵ سنت	۴۸ تا ۶۴ سنت	۸ میلیون لیتر
یک کیلو وات ساعت برق	۱.۳ سنت	۱۶.۳ سنت	۲۰۰ میلیارد کیلووات ساعت (سالانه)

آنچه که جدول بالا نشان می دهد، نه تنها مصرف انرژی در ایران نسبت به جمعیت، همچنین تولید ناخالص ملی بسیار چشمگیر است، بلکه اصولا ایرانیها هزینه چندانی برای انرژی مصرفی خود پرداخت نمی کنند. شاید مقایسه قیمتهای انرژی در ایران و آمریکا با توجه به اینکه متوسط درآمد هر خانواده آمریکایی سالانه ۵۴ هزار دلار، یعنی ۱۰ برابر خانواده های ایرانی است، چندان خوش آیند نباشد، اما ذکر این نکته خالی از لطف نیست که ایرانیها سالانه معادل یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون بشکه نفت خام، انرژی مصرف می کنند. از طرفی قیمت حاملهای انرژی در برخی همسایه های ایران حتی از خود آمریکا نیز بیشتر است.

آقای زنگنه تابستان سال جاری اعلام کرد که سالانه حدود ۹۰ میلیارد دلار سوخت در کشور مصرف می شود که ۸۰ میلیارد دلار آن را دولت در قالب پرداخت یارانه ها به دوش می کشد. این رقم برابر با کل صادرات ایران، اعم از نفت و کالاهای غیرنفتی در شرایط حاضر است.

اما مشکل انرژی در ایران، تنها مربوط به مردم نیست و برخلاف ادعاهایی که می شود، مردم عادی ایران نقش چندان زیادی در هدر رفتن انرژی ندارند، بلکه خود قربانی این وضعیت هستند.

شاید در سخنان مسئولین و متولیان امور، همیشه مردم مقصر اصلی مصرف چشمگیر انرژی در کشور عنوان شوند، اما آمارهای رسمی خود دولت که معمولا به مردم عادی تبیین نمی شود، حاکی است که یک چهارم انرژی تولیدی کشور بدون اینکه به دست هیچ مصرف کننده ای برسد، هدر می رود. این رقم معادل سالانه چهارصد میلیون بشکه نفت خام است.

بد نیست نیم نگاهی به تولید برق در ایران بیندازیم. حدود ۸۲ درصد از برق کشور در نیروگاههای حرارتی تولید می شود که بازده آنها حدود ۳۷ درصد است. از طرفی حدود ۱۴ درصد از برق تولیدی کشور در مسیر انتقال و رساندن به دست مصرف کننده، هدر می رود. ظرفیت استفاده نیروگاههای حرارتی از گاز حدود ۲۰۰ میلیون متر مکعب در روز است که ایران تنها قادر به تامین نیمی از این رقم است و بقیه سوخت مورد نیاز از گازوئیل و نفت کوره تامین می شود. ایران در سال گذشته ۲۸ میلیارد لیتر گازوئیل و نفت کوره در این بخش مصرف کرد. با توجه به بازدهی بسیار نازل نیروگاهها و هدر شدن بخش عظیمی از برق تولید شده در پروسه انتقال، عملا تولید برق در ایران صرفه اقتصادی ندارد. از طرفی حدود ۴۰ درصد از آلودگی هوا در ایران زاییده فعالیت نیروگاههای برقی، خصوصا استفاده آنها از سوختهای مایع بجای گاز است. زیان ناشی از آلودگی هوا در ایران سالانه حدود ۱۶ میلیارد دلار تخمین زده می شود.

هزینه هایی که در بالا ذکر شد، برای کشوری با اقتصادی حدود ۳۶۰ میلیارد دلاری بسیار چشمگیر است. برای نمونه ترکیه با اقتصادی به بزرگی دو برابر اقتصاد ایران، نصف همسایه شرقی خود انرژی مصرف می کند.

از سال ۲۰۱۰ تا کنون ایران قیمت حاملهای انرژی را در دو مرحله و بصورت چشمگیری افزایش داده است، اما ارزش پول ایران در مقابل دلار طی این دوران سه و نیم برابر کمتر شده است. اگر قیمت هر دلار در آن سال حدود ۱۰۰۰ تومان بود، هم اکنون بیش از ۳۵۰۰ تومان است. به عبارتی، قیمت انرژی در ایران طی این سالها نه تنها بیشتر نشده، بلکه کمتر نیز شده است. از طرفی دولت سالانه مجبور به پرداخت 12 میلیارد دلار پول به حساب مردم در قالب یارانه های نقدی است.

البته دست دولت برای افزایش قیمت حاملهای انرژی بسته است. اولا کشور چند ماهی است که از رکود اقتصادی که بیش از دو سال به طول انجامید و اقتصاد کشور را حدود ۹ درصد کوچکتر کرد، خارج شده است و از طرفی دولت بعد از یک و نیم سال تلاش، نرخ تورم را از بالای ۳۵ درصد به زیر ۱۸ درصد رسانده است. لایحه بودجه سال آینده نیز نشان می دهد که دولت قصد ندارد تا پایان سال ۹۴ افزایشی در قیمت حاملهای انرژی بدهد.

این مقاله در شماره 161 روزنامه تعادل ایران به قلم دالغا خاتین اوغلو منتشر شده است.

ریسک همزمان صادرات نفت، گاز و پتروشیمی ایران

ایران با داشتن بیش از ۳۳ تریلیون متر مکعب ذخایر گازی که معادل ۱۸ درصد از کل ذخایر ثابت شده جهان است، هنوز با مشکل کمبود گاز مواجه است.

آنچه که آمارهای منتشر شده طی روزهای گذشته از مصرف گاز نشان می‌دهد، تقریبا کل گاز تولیدی کشور در سه بخش صنایع، خانگی و نیروگاهی مصرف می‌شود و گاز مازاد دیگری باقی نمی‌ماند.

مجید بوجارزاده سخنگوی، شرکت ملی گاز ایران دوشنبه اول دی ماه در گفت‌وگو با خبرگزاری شانا، وابسته به وزارت نفت ایران، گفته است که طی ۲۴ ساعت منتهی به این روز، ٥٦٩ میلیون متر مکعب گاز در بخش‌های خانگی، تجاری، صنایع و نیروگاه‌های کشور مصرف شده است.

تولید گاز ایران تا زمستان سال گذشته خورشیدی روزانه ۴۸۵ میلیون متر مکعب بود، اما با راه‌اندازی زودهنگام فاز ۱۲ پارس جنوبی این رقم به حدود ۵۰۰ میلیون متر مکعب افزایش یافت و از تابستان سال جاری تولید گاز ایران به حدود ۵۷۰ تا ۵۷۵ میلیون متر مکعب در روز رسیده است.

تولید و صادرات نفت و محصولات نفتی

با این اوصاف، عملا تولید و مصرف گاز ایران هم‌‌اکنون به نقطه سربه‌سر رسیده است، در حالی که ایران نیاز به مصرف گاز در بخش‌های دیگری مانند تزریق حداقل ۲۶۰ میلیون متر مکعب گاز در روز به میادین کهنه نفتی دارد تا جلو افت هر چه بیشتر تولید نفت را بگیرد.

ایران از سال ۲۰۰۷ تاکنون موفق به راه‌اندازی هیچ پروژه جدید تولید نفت نشده است، در حالی که بر اساس آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا، اکثریت میادین فعال نفتی ایران در نیمه دوم عمر خود هستند و به صورت طبیعی سالانه ۸ تا ۱۳ درصد از تولید آنها به خاطر افت فشار نفت کاهش می‌یابد. این گزارش می‌گوید که ایران تنها قادر به تزریق روزانه ۷۷ میلیون متر مکعب گاز به میادین نفتی است که جلو افت هر چه بیشتر فشار نفت را بگیرد. اما ایران بر اساس برنامه پنجم توسعه، باید ۲۶۰ میلیون متر مکعب گاز به میادین نفتی تزریق کند.

هم‌اکنون با توجه به اینکه تولید گاز ایران عملا برابر با مصرف گاز است، چیزی برای تزریق به چاه‌های نفتی باقی نمی‌ماند.

سخنگوی شرکت ملی گاز ایران درباره جزییات مصرف گاز گفته است که هم‌اکنون ٤١١ میلیون متر مکعب گاز در بخش خانگی و تجاری مصرف مصرف می‌شود و طی روز یکشنبه ٨٢ میلیون متر مکعب گاز به صنایع عمده و ٧٦ میلیون متر مکعب گاز به بخش نیروگاهی تحویل شده است.

بر اساس اظهارات مجتبی شیخ بهایی معاون امور مهندسی مدیریت گازرسانی شرکت ملی گاز ایران در ۱۵ آذرماه، ایران طی ۲۶۰ روز اول سال تولید گاز خود را بیش از ۱۱ میلیارد متر مکعب افزایش داده است. به گفته وی، سهم نیروگاه‌های برقی از مصرف گاز نیز حدود ۸ میلیارد متر مکعب افزایش یافته است.

نیروگاه‌های برق حرارتی ایران که سهمی بیش از ۸۲ درصدی در تولید سالانه ۲۶۳ میلیارد کیلووات ساعت برق کشور دارند، روزانه نیاز به ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز دارند (سالانه ۷۳ میلیارد متر مکعب)، اما دولت تصمیم دارد که برای سال جاری به خاطر کمبود گاز، تنها ۴۲ میلیارد متر مکعب گاز به این بخش تحویل دهد و بقیه سوخت نیروگاه‌ها از سوخت مایع تامین شود.

سال گذشته تنها ۳۶ میلیارد متر مکعب گاز به این بخش تحویل داده شد که منجر به سوزاندن ۲۸ میلیار لیتر گازوئیل و نفت کوره برای تولید برق شد.

اردیبهشت ماه سال جاری خورشیدی، علیرضا احمدی یزدی ﻣﺪﯾﺮﮐﻞ ﺩﻓﺘﺮ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺼﺮﻑ شرکت مادرتخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران اظهار داشت که که طی سال گذشته ۵۴۷ میلیون تن آلودگی ناشی از سوخت‌های فسیلی در کشور ایجاد شده که ۲۲۲ میلیون تن از آن، به خاطر آلودگی ناشی از مصرف سوخت‌های مایع در نیروگاه‌های برق بوده است.

بنا به برآورد سازمان بهداشت جهانی، میزان زیان‌های ناشی از آلودگی هوا در ایران سالانه حدود ١٦ میلیارد دلار است. اگر ایران بتواند به جای سوخت مایع در نیروگاه‌ها  از گاز استفاده کند، این امکان  فراهم بود که از محل صادرات ۲۸ میلیارد لیتر سوخت مایع، ۳۰ میلیارد دلار کسب درآمد کند، همچنین آلودگی هوا به مقدار چشمگیری کاهش می‌یابد.

صادرات گاز

یکی از برنامه‌های ایران برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، افزایش تولید و صادرات گاز است. ایران طی سال گذشته تقریبا روزانه ۶۵ میلیون متر مکعب گاز به تولید خود افزوده است که انتظار می‌رود در سال آینده ۱۰۰ میلیون متر مکعب دیگر به تولید ایران اضافه شود.

 ایران قرارداد صادرات روزانه ۴۵ میلیون متر مکعب گاز به عراق، ۳۳ میلیون به پاکستان و تفاهمنامه صادرات ۲۷ میلیون متر مکعب گاز به عمان را دارد.

ایران روزانه حدود ۲۵ میلیون متر مکعب گاز به ترکیه صادر می‌کند و به همین میزان نیز از ترکمنستان گاز می‌خرد.

از طرفی، ایران اعلام کرده است که گزینه صادرات گاز به اروپا را نیز مد نظر قرار داده است.

با نگاهی به مصرف گاز ، هم‌اکنون کشور به افزایش ۲۶۰ میلیون متر مکعبی گاز برای مصارف صنعتی، نیروگاهی و تزریق گاز به میادین نفتی نیاز دارد؛ به عبارتی ایران اگر بخواهد نیازهای داخلی را در سطح کنونی جوابده باشد، حداقل تا چند سال آینده عملا گازی برای صادرات ندارد.

 دیوید باتلر کارشناس ارشد انرژی اندیشکده چتم هاوس در گفت‌وگو با نگارنده، بر این عقیده است که ایران حداقل تا ۱۰ سال آینده گازی برای صادرات نخواهد داشت.

مصرف گاز ایران از اول دهه هشتاد میلادی تاکنون حدود ۶۰ برابر افزایش یافته است، به عبارتی سرعت رشد مصرف گاز در ایران به شدت بالاست. برای نمونه، مصرف خانگی گاز طی آبان ماه سال جاری نسبت به ماه مشابه سال گذشته حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب در روز افزایش یافته است.

کل مصرف گاز ایران در یک سال گذشته نیز بیش از ۱۰ درصد افزایش نشان می‌دهد.

درباره صادرات گاز ایران، مشکل نبود زیرساخت‌ها و تحریم‌ها هم دست کمی از کمبود گاز ندارد. عراق هم‌اکنون درگیر جنگ است و پاکستان به رغم گذشت بیش از دو سال از زمان اجرایی شدن قرارداد واردات گاز از ایران، هنوز پولی برای ساخت خط لوله پیدا نکرده است. درباره عمان نیز هنوز هیچ خط لوله‌ای میان ایران و این کشور احداث نشده است.

آقای باتلر می‌گوید که اگر ایران حداقل سالانه بتواند ۲۰ میلیارد متر مکعب تولید گاز اضافی داشته باشد، می‌تواند آن را به اروپا صادر کند. به گفته وی، ایران می‌تواند از طریق ترکیه گاز خود را صادر کند یا گاز خود را بعد از تبدیل به گاز مایع بفروشد.

اشاره وی به خط لوله ترانس آناتولی هست که قرار است از خاک ترکیه بگذرد به خط لوله ترانس آدریاتیک متصل شده و سالانه ۱۰ تا ۲۰ میلیارد متر مکعب گاز حوزه دریای خزر را به اروپا منتقل کند. این خطوط لوله احتمالا تا سال ۲۰۱۹ به بهره‌برداری برسد. اما در گفت‌وگویی که با سیمینا مرکا سخنگوی پروژه ترانس آدریاتیک داشتم، او می‌گوید که این پروژه فعلا بر روی تحویل گاز از جمهوی آذربایجان برنامه دارد و خصوصا حاضر به دریافت «گاز تحریم شده» نیست.

اتحادیه اروپا واردات نفت و گاز از ایران را تحریم کرده است. از طرفی ایران تا سال ۲۰۰۸ قرارداد ساخت شش واحد تولید گاز مایع (ال ان جی) به ظرفیت ۷۰ میلیون تن را با شرکت‌های خارجی امضا کرده بود که آخرین آنها در سال ۲۰۱۲ لغو شد.

صادرات پتروشیمی

هم‌اکنون ظرفیت تولید پتروشیمی ایران سالانه حدود ۶۰ میلیون تن است، اما با توجه به اینکه خوراک اصلی واحدهای پتروشیمی از گاز تامین می‌شود، کمبود این محصول خام باعث شده است که ایران تنها قادر به تولید ۴۰ میلیون تن پتروشیمی باشد. ایران قبل از تحریم‌ها سالانه ۱۵ میلیارد دلار صادرات پتروشیمی داشت، اما هم‌اکنون به رغم لغو تحریم‌های پتروشیمی، صادرات این محصول ایران در هشت ماه ۹۳ به ۹ میلیارد دلار نیز نمی‌رسد.

محصولات پتروشیمی حدود یک‌سوم از کل صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل می‌دهد.

چشم انداز همکاریهای ایران و آذربایجان در حوزه نفت و گاز

ایران و آذربایجان بیش از همه‌چیز به‌عنوان دارنده منابع عظیم نفت و گاز و تجربه اكتشاف، تولید و صادرات آن، در این حوزه می‌توانند همكاری‌های دوجانبه داشته باشند. مقامات شركت ملی نفت ایران ماه اكتبر سفری به ایران داشتند و در حوزه اكتشاف دریای خزر تفاهمنامه‌ یی امضا كردند.

بیژن نامدار زنگنه 22 آبان در تركیب هیاتی بلندپایه به رهبری حسن روحانی رییس‌جمهوری ایران وارد باكو شد و طی دیداری كه با وی داشتیم، بر چند موضوع تكیه داشت كه بهتر دیدم توضیحاتی درباره آنها ارایه دهم. زنگنه در گفت‌وگو با خبرگزاری ترند آذربایجان می‌گوید كه به غیر از مشاركت ایران در توسعه میدان گازی شاه‌دنیز آذربایجان، زمینه‌های دیگری میان تهران و باكو وجود دارد كه می‌توانیم همكاری بكنیم. وی گفت، «اگر من به ترتیب اهمیت بخواهم بگویم، همكاری برای توسعه میدان‌های مشترك در دریای خزر، همكاری در موضوع صادرات گاز و احداث خطوط لوله برای رساندن گاز دو كشور به اروپا است، مسایل مربوط به ذخیره‌سازی زیرزمینی گاز ایران در آذربایجان است، مبادله، خرید و فروش فرآورده‌های نفتی بین دو كشور و سرمایه‌گذاری در كشورهای دیگر است.»فعلا یك میدان در دریای خزر وجود دارد كه میان آذربایجان و تركمنستان در موضوع مالكیت آن اختلاف وجود دارد و آن هم میدان سردار است كه آذربایجان و تركمنستان روی توسعه مشترك آن مذاكره می‌كنند. ایران با تركمنستان هم دارای یك میدان گازی مشترك به نام گنبدلی است. ایران بسیار مایل است كه در توسعه میادین خزر كشورهای ساحلی مشاركت كنند. خود ایران در توسعه میدان گازی شاه‌دنیز آذربایجان یك دهه است كه مشاركت دارد. این میدان دارای بیش از یك‌تریلیون مترمكعب گاز قابل استخراج است كه هم‌اكنون از فاز اول آن روزانه 27میلیون مترمكعب گاز و 50 هزار بشكه میعانات گازی استخراج می‌شود. ایران سهمی 10 درصدی در این پروژه دارد، یعنی باتوجه به اینكه نوع قرارداد «مشاركت در تولید» است، 10 درصد از كل ذخایر این میدان در مالكیت ایران است. فاز دوم این میدان نیز انتظار می‌رود كه تا سال 2019 به بهره‌برداری كامل برسد و سالانه 16 میلیارد مترمكعب گاز تولید كند. با این حساب از فاز اول و دوم شاه‌دنیز سالانه 25 میلیارد مترمكعب گاز تولید خواهد شد. قرار است كل گاز تولیدی از فاز دوم این میدان به تركیه و اروپا صادر شود. دومین موردی كه زنگنه اشاره كرد، موضوع صادرات گاز و احداث خطوط لوله به اروپا است.

در قالب فاز دوم شاه‌دنیز، قرار است یك خط لوله با گذشتن از آذربایجان و گرجستان به مرز تركیه برسد و در تركیه خط لوله‌یی به نام ترانس آناتولی گاز را به مرزهای غربی تركیه منتقل خواهد كرد و از آنجا با خط لوله ترانس آدریاتیك به اروپای شرقی و نهایتا ایتالیا منتقل خواهد شد. قبلا قرار بود گاز ایران نیز از این مسیر به اروپا صادر شود، اما فعلا موضوع تحریم‌ها مانع این كار است. اگر تحریم‌های اتحادیه اروپا علیه ایران لغو شود، صادرات گاز جمهوری اسلامی از طریق این خط لوله محقق خواهد شد، چرا كه به غیر از اروپا، آذربایجان و تركیه نیز به‌شدت از این موضوع استقبال می‌كنند و برای آنها درآمدزایی خواهد داشت.

در رابطه با ذخیره گاز ایران در انبارهای آذربایجان نیز جمهوری اسلامی طرحی بسیار معقول دارد كه در روزهای آینده میان دو كشور مذاكره خواهد شد.

تولید گاز ایران در زمستان كفاف مصرف را نمی‌دهد، اما در تابستان ایران چند میلیارد مترمكعب گاز اضافی دارد كه بخشی از آن را در مخزن ذخیره گاز شوریجه و سراجه ذخیره می‌كند و در تابستان دوباره از این مخازن برداشت می‌كند. ایران تا پاییز سال جاری 2 میلیارد مترمكعب گاز در این مخازن ذخیره كرده بود. اما آذربایجان هم‌اكنون دو مخزن طبیعی ذخیره گاز دارد كه ظرفیت ذخیره آنها 5 میلیارد مترمكعب است. این دو مخزن به نام‌های مخزن قره‌باغ و مخزن قالماز هستند كه فعلا كمی بیش از 3 میلیارد مترمكعب گاز به آنها تزریق شده و جای كافی برای ذخیره 2 میلیارد مترمكعب گاز دارند. ایران می‌تواند گاز خود را در این مخاذن ذخیره كند و در زمستان دوباره دریافت كند.

موضوع دیگری كه زنگنه اشاره كرده است، موضوع مبادله محصولات نفتی و سرمایه‌گذاری‌های مشترك است. آذربایجان در سال گذشته 12میلیارد دلار در كشورهای خارجی سرمایه‌گذاری كرده است كه تركیه بیشترین سهم را در جذب سرمایه‌های آذربایجان داشته است. اتفاقا بخش عظیمی از پروژه خط لوله ترانس آناتولین توسط آذربایجان فاینانس مالی خواهد شد. دو كشور همچنین چندین میلیارد دلار قرارداد برای احداث واحدهای پایین‌دستی نفت و گاز (پتروشیمی و پالایشگاه) دارند. ایران می‌تواند وارد این پروژه‌ها شود و سهمی برای خود داشته باشد.

زنگنه همچنین گفت كه ما علاقه‌مندیم كه آذربایجان و شركت ملی نفت آذربایجان (سوكار) در توسعه میدان‌های نفتی و گازی و همچنین توسعه صنایع پتروشیمی در ایران همكاری كنند و همین‌طور سرمایه‌گذاران ما هم علاقه‌ مند هستند كه در جمهوری آذربایجان سرمایه‌گذاری كنند.

بخش ایرانی دریای خزر تاكنون دوبار، یكی قبل از فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی و بار دیگر در سال‌های 1994 و 1995 توسط تجهیزات لرزه‌نگاری آذربایجان برای بررسی احتمال وجود منابع هیدروكربوری مورد مطالعه قرار گرفت و چندین چاه آزمایشی نیز حفر شد، اما نتیجه‌یی درپی نداشت و تا سال 2011 اصولا وجود نفت یا گاز در آب‌های شمالی ایران در هاله‌یی از ابهام بود، اگرچه خود ایران نیز با كشتی اكتشافی پژواك چند سالی در دهه گذشته مشغول عملیات اكتشافی در دریای خزر بود، اما این كشتی در آغاز ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد دچار حریق شد و پروسه اكتشاف تاكنون ناتمام باقی مانده است.

زنگنه همچنین گفت كه درباره خرید گاز آذربایجان هیچ صحبتی نكردیم، اما هم‌اكنون همكاری سوآپ گاز داریم. هم‌اكنون روزانه آذربایجان یك ‌میلیون‌و 200هزار مترمكعب گاز تحویل ایران می‌دهد ایران نیز با كسر مقداری از این گاز به عنوان حق سوآپ، حدود یك‌ میلیون مترمكعب گاز را تحویل نخجوان می‌دهد.

* این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو بصورت اختصاصی به روزنامه تعادل ایران نوشته و منتشر شده است.

افزایش دو برابری صادرات میعانات گازی ایران در یک سال

گزارش جدید گمرک حاکی است که ایران در هفت ماه سال جاری خورشیدی صادرات میعانات گازی را نسبت به دور مشابه سال گذشته بیش از دو برابر افزایش داده است. 

بر اساس این گزارش ۲۰۵ صفحه‌ای که دوشنبه ۱۲ آبان ماه در سایت رسمی گمرک ایران منتشر شده است، ایران در هفت ماه ۹۳ حدود ۱۰ میلیون و ۸۴۹ هزار «تن» صادرات میعانات گازی داشته است. این رقم معادل صادرات روزانه ۴۳۰ هزار «بشکه» است. 

میعانات گازی نوعی نفت خام بسیار سبک و گران قیمت است که از میادین گازی استخراج می‌شود و از آن با نام «نفت فوق سبک» نیز یاد می‌شود. ایران این نوع نفت را در سبد اقلام صادراتی غیرنفتی قرار می‌دهد. 

اهمیت صادرات میعانات نیز در این نکته است که این محصول نه تنها سهمی حدود ۲۷ درصدی در کل صادرات غیرنفتی ایران دارد، بلکه یک سوم از صادرات نفت خام ایران را نیز تشکیل می‌دهد. سازمان‌های بین‌المللی میعانات گازی را در آمار صادرات نفت خام ایران لحاظ می‌کنند. 

بر اساس گزارش گمرک، ایران در هفت ماه اول سال جاری هفت و نیم میلیارد دلار صادرات میعانات گازی داشته است که نسبت به دور مشابه سال گذشته بیش از ۶۱ درصد افزایش نشان می‌دهد. 

صادرات نفت فوق سبک ایران قبل از تحریم‌های غرب روزانه ۲۷۰ هزار بشکه بود، اما بعد از تحریم‌ها تا توافق شش ماهه هسته‌ای ژنو در آذرماه سال گذشته به شدت کاهش یافت. اما بعد از این تاریخ، صادرات میعانات گازی دوباره اوج گرفت و بر اساس گزارش‌های ماهانه گمرک، حتی در ماه اردیبهشت به روزانه یک میلیون و ۱۹۰ هزار بشکه بالغ شد، اما دوباه با افت و خیزهایی همراه بوده و در مرداد ماه به حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز و طی ماه شهریور نیز به زیر این رقم افت کرده است. 

با مقایسه آمارهای ماهانه گمرکی، صادرات میعانات گازی در ماه گذشته دوباره افزایش قابل توجهی پیدا کرده و به ۴۵۲ هزار بشکه در روز رسیده است. با این وجود، بهای میعانات گازی ایران طی ماه گذشته نسبت به ماه‌های پیش از آن به شدت کاهش یافته است. کلا قیمت انواع نفت در بازارهای بین‌المللی طی ماه گذشته به شدت کاهش یافته است. آنچه که آمارهای گمرکی نشان می‌دهد، ایران هر بشکه نفت فوق سبک خود را در ماه گذشته به حدود ۷۶ دلار فروخته است، در حالی که برای نمونه در ماه قبل آن این رقم ۱۰۷ دلار به ازای هر بشکه بوده است. 

افزایش صادرات محصولات پتروشیمی و گاز مایع

آمارهای گمرکی کلا نشان از افزایش صادرات و واردات غیرنفتی ایران دارد. ایران در هفت ماه سال جاری صادرات غیرنفتی خود را با بیش از ۱۹ درصد افزایش به حدود ۲۷ میلیارد دلار رسانده و واردات خود را نیز با حدود ۲۵ درصد افزایش به بالای ۳۰ میلیارد دلار رسانده است. 

در این میان صادرات محصولات پتروشیمی که بیش از ۲۸ درصد از کل صادرات غیرنفتی ایران را تشکیل می‌دهد حدود ۱۸ درصد افزایش یافته و به رقم هفت میلیارد و ۶۰۰ میلیون دلار رسیده است. 

صادرات گاز مایع (پروپان و بوتان) ایران نیز به ترتیب ۱۱۵ درصد و ۵۰ درصد نسبت به هفت ماه سال گذشته افزایش یافته است. ایران در این مدت یک میلیارد و ۱۳۷ میلیون دلار صادرات پروپان مایع و ۸۰۴ میلیون دلار صادرات بوتان مایع داشته است. 

سهم قاره‌ها و اقلام وارداتی

گزارش هفت ماهه گمرکی حاکی است که ۹۳ درصد از کل صادرات ایران راهی بازارهای آسیایی شده است و حدود ۷۸ درصد از واردات ایران نیز از همین قاره انجام شده است. 

چین بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران در این مدت ۵ میلیارد و ۱۸۶ میلیون دلار واردات غیرنفتی (شامل میعانات گازی) از ایران داشته که نسبت به سال گذشته بیش از ۲۹ درصد افزایش یافته است. صادرات چین به ایران نیز حدود ۷ میلیارد دلار بوده که نسبت به سال گذشته بیش از ۵۴ درصد افزایش یافته است.  

بیشترین اقلام وارداتی ایران نیز در هفت ماه سال جاری بدین قرار است: گندم (با ۹۵ درصد افزایش به یک میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار رسیده است)، وسایل نقلیه (با ۸۵ درصد افزایش به حدود ۹۶۴ میلیون دلار رسیده است) و برنج (با ۳۷ درصد کاهش به ۹۲۵ میلیون دلار رسیده است).

سبد انرژی پاک ایران و مشکل آلودگی هوا

این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو مدیر اخبار ایران بخش انگلیسی خبرگزاری ترند، بصورت اختصاصی برای خبرگزاری شانا نوشته و منتشر شده است.

در حالی که طی دهه گذشته مصرف انرژی در جهان بیش از ٢٧ درصد افزایش یافته بود، مصرف انرژی ایران بیش از ٨٠ درصد افزایش نشان می دهد.
از سال ٢٠١١ تاکنون نیز مصرف انرژی ایران سیر صعودی قابل ملاحظه ای داشته است، به طوری که طی سال گذشته مصرف انرژی ایران به معادل یک میلیارد و ٦٠٠ میلیون بشکه نفت رسید که نسبت به سال قبل آن معادل ١٤١ میلیون بشکه افزایش نشان می دهد.
آنچه که آمارهای بین المللی مانند گزارشهای سالانه شرکت بریتیش پترولیوم ( بی پی) و اداره اطلاعات انرژی آمریکا نشان می دهد و با آمارهای رسمی ایران نیز مطابقت دارد، سبد انرژی ایران تقریبا شامل گاز و محصولات نفتی است، اما آنچه که در میان رشد افسارگسیخته مصرف انرژی امیدوارکننده می نماید، سهم چشم افسای گاز به عنوان سوخت پاک در میزان افزایش مصرف انرژی کشور است.
ایران، هم اکنون باوجود مصرف انرژی بسیار بالا (در مقایسه با تولید ناخالص ملی و جمعیت)، آلودگی هوای ناشی از آن و هزینه های ناشی از هر دو مورد، سبد سوخت بسیار پاکی دارد، به طوری که ٧٠ درصد از انرژی مصرفی کل کشور از گاز طبیعی تامین می شود.
بر اساس آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران، مصرف گاز طبیعی و گاز مایع از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون تقریبا ٥٠ برابر شده است.
در سال ٥٧ مصرف گاز و گاز مایع کشور کمی بیش از معادل ٢٠ میلیون بشکه نفت خام بود که سهمی کمتر از ١٠,٦ درصد در انرژی مصرفی فسیلی کشور داشت. در سال ١٣٩١ این رقم به معادل یک میلیارد بشکه نفت رسید که سهمی ٦٦.٥ درصدی در سبد مصرف انرژی فسیلی کشور نشان می دهد.
اگرچه این نهاد رسمی ایران، آمارهای سال گذشته را منتشر نکرده است، اما بر اساس گفته های مقامات ایران، طی سال گذشته این کشور ١٨٠ میلیارد متر مکعب گاز مصرف کرده است.
این حجم از گاز تقریبا معادل یک میلیارد و ۱۳۲ میلیون بشکه نفت خام است که با توجه به مصرف ١,٦ میلیاردی ایران در همین سال، سهم گاز از سبد انرژی کل کشور (شامل انرژی بادی، فسیلی، آبی، هسته ای و غیره) به ٧٠ درصد رسیده است.
کمتر کشوری می توان یافت که سهم گاز در سبد انرژی کشور به این میزان باشد و مهمتر از همه، استفاده بسیار اندک ایران از زغالسنگ به عنوان یکی از آلاینده ترین سوختهای رایج در دنیاست.
برای نمونه، مصرف گاز جهان طبق آمارهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، از ٢,٤ تریلیون متر مکعب در سال ٢٠٠٠ به ٣.٤ تریلیون در سال ٢٠١٢ رسیده است که افزایشی ٤١ درصدی نشان می دهد، در حالی که در همین دوره زمانی، مصرف گاز ایران شاهد افزایشی ٢٤٨ درصدی بوده است که شش برابر میزان «رشد» مصرف گاز دنیاست.
خوشبختانه، چنانچه ذکر شد، سهم زغالسنگ در سبد انرژی ایران بسیار ناچیز است، در حالی که مثلا براساس برآورد شرکت بریتیش پترولیوم مصرف زغالسنگ جهان در سال گذشته میلادی معادل ٣,٧ میلیارد تن نفت خام (بیش از ٢٧ میلیارد بشکه) بوده است که کشور چین تقریبا سهمی ٥٠ درصدی در این مصرف دارد. این در حالی است که ایران در همین سال تقریبا معادل ٩٠٠ هزار بشکه نفت خام، مصرف زغالسنگ داشته است.
از طرفی بر اساس برآوردهای سازمان جهانی خودروهای گازسوز (ان جی وی گلوبال) ایران هم اکنون جایگاه نخست جهان را از لحاظ تعداد ماشینهای دوگانه سوز (بنزین و گاز مایع) تصاحب کرده است.
آمارهای ایران نیز حاکی است که از ١٥ میلیون خودرو موجود در کشور ٣,٣ میلیون خودرو دوگانه سوز هستند، به عبارتی بیش از ٢٠ درصد خودروهای ایران قابلیت استفاده از گاز مایع را به عنوان سوخت دارند که در دنیا بی سابقه است.
ایران هم اکنون ظرفیت تولید روزانه ٢٠ میلیون متر مکعب گاز سی ان جی برای تحویل به خودروها را دارد. نصرت الهن سیفی مدیرعامل شرکت بهینه سازی مصرف سوخت ١٩ سپتامبر اعلام کرد که مصرف سی ان جی در بخش حمل و نقل عمومی به تدریج از حدود ٥ میلیون مترمکعب در سال ٨١، به حدود ٧ میلیارد مترمکعب در سال ٩١ افزایش یافت و رشد ١٤٠٠ برابری را در ١٠سال تجربه کرد.

آلودگی هوا

بر هیچ کسی پوشیده نیست که خصوصا در دوره دولت دهم، هوای ایران، خصوصا کلانشهرها از آلوده ترین ها در جهان بوده است. البته، کاهش تولید بنزین پتروشیمی و افزایش واردات بنزین یورو ٤ در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی یکی از بهترین تصمیمات دولت بود که هم از نظر آلودگی و هم از نظر اقتصادی به نفع ایران شد.
لازم به ذکر است که وقف واحدهای پتروشیمی به تولید بنزین، به معنای کاهش ظرفیت تولید پتروشیمی است و از طرفی بنا به برآورد سازمان بهداشت جهانی ، میزان زیانهای ناشی از آلودگی هوا در ایران سالانه حدود ١٦ میلیارد دلار است. خود مقامات ایران در دوران دولت دهم، زیان سالانه ٨ میلیارد دلاری آلودگی هوای کشور را اعلام کرده بودند.
این در حالی که واردات روزانه ٥ تا ٨ میلیون لیتر بنزین استاندارد سالانه حدود ٢ میلیارد دلار برای ایران خرج دارد، اما هم زیان ناشی از آلودگی هوا کم می شود و هم زیان ناشی از کاهش تولید محصولات پتروشیمی و هم سلامتی مردم به خطر نمی افتد، به عبارتی واردات مقداری بنزین در مجموع از هر لحاظ برای این کشور مفید است، تا زمانی که تولید بنزین استاندارد جوابگوی مصرف داخلی باشد.
به غیر از سوخت آلوده پتروشیمی، موضوع غیر استاندارد بودن خودروها و موتوسیکلتهای فعال در ایران نیز در آلودگی تاثیر عمده ای دارد. هم اکنون نیز سهم خودروهای استاندارد داخلی از کل تولید خودرو ایران بسیار نازل است و شمار خودروهایی با عمر بسیار بالا نیز در کشور چشم افساست.
در این معضلها، یکی از آلاینده ترین صنایع ایران، صنعت تولید برق است.
اردیبهشت ماه سال جاری خورشیدی، علیرضا احمدی یزدی ﻣﺪﯾﺮﮐﻞ ﺩﻓﺘﺮ ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﻣﺼﺮﻑ شرکت مادرتخصصی مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران اظهار داشت که که طی سال گذشته ۵۴۷ میلیون تن آلودگی ناشی از سوختهای فسیلی در کشور ایجاد شده که ۲۲۲ میلیون تن از آن، بخاطر آلودگی مصرف سوختهای مایع در نیروگاههای برق بوده است.
با این حساب سهم نیروگاههای حرارتی در آلودگی هوا -که سهمی بیش از ٨٣ درصدی در تولید کل برق کشور دارند- حدود ٤٠ درصد است.
بازدهی این نیروگاهها نیز بر اساس آمار سالانه وزارت نیرو، به طور متوسط ٣٧ درصد است که رقم بسیار پایینی است.
ایران دو راهکار عمده برای این مشکل ارائه کرده است که حداقل یکی از آنها در کوتاه مدت اثربخشی بالایی می تواند داشته باشد.
نیروگاههای حرارتی ایران در سال گذشته ٢٨ میلیارد لیتر سوخت مایع (عمدتا گازوئیل و نفت کوره) با درجه فسفر بسیار بالا مصرف کرده اند. دولت ٣٦ میلیارد متر مکعب گاز نیز به نیروگاهها داده است.
دولت روحانی در نظر دارد که ارائه گاز را به نیروگاهها برای کاهش مصرف سوخت مایع به ٤٢ میلیارد متر مکعب افزایش دهد. با توجه به آمارهای شش ماهه نخست سال، دولت تاکنون تامین گاز نیروگاهها را به صورت چشم افسایی افزایش داده است و در سالهای پیش رو با توجه به این که فازهای جدید پارس جنوبی راه اندازی خواهد شد، ظرفیت ارائه گاز طبیعی به نیروگاهها افزایش خواهد یافت.
موضوع دیگر که شاید سالها طول بکشد، تبدیل نیروگاههای حرارتی ایران به نیروگاههای سیکل ترکیبی با بازدهی ٤٣ تا ٤٧ درصد است.
همچنین ١٤ درصد از انرژی برقی ایران در فرایند انتقال و توزیع به هدر می رود که می توان چاره ای برای این موضوع اندیشید. در مجموع، بنا به گزارش سازمان بهینه سازی مصرف سوخت، ایران سالانه ٤٠٠ میلیون بشکه معادل نفت خام اتلاف انرژی دارد، یعنی این حجم از انرژی که برابر ٢٥ درصد از کل انرژی مصرفی کشور است، قبل از این که به دست مصرف کننده برسد به هدر می رود که باید برای آن تدبیری اندیشید.