حاشیه سود «۲۵ درصدی» پتروشیمی‌های ایران

آمارهای رسمی و اظهارات مقام‌های ایرانی حاکی است که حاشیه سود شرکت‌های پتروشیمی ایران حدود ۲۵ درصد است، میزانی که با قیمت‌گذاری‌های جدید خوراک پتروشیمی‌ها به ۳۰ درصد هم می‌رسد.

خانم مرضیه شاهدایی مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران روز چهارشنبه اعلام کرد که قیمت‌گذاری خوراک با حاشیه سود ٢٥ تا ٣٠ درصدی به غیر از خوراک‌های مایع در نظرگرفته شده است، به نحوی که شرکت‌ها با ضرر مواجه نشوند.

آمارهای رسمی نیز نشان می‌دهد که سود خالص شرکت‌های پتروشیمی که خوراک مایع مانند میعانات و مایعات گازی استفاده می‌کنند بسیار پایین و بعضا زیان‌ده هستند، اما در مجموع بر اساس آمارهای رسمی وزارت نفت ایران، حاشیه سود شرکت‌های پتروشیمی در سال گذشته خورشیدی دقیقا ۲۴ درصد بود. در این میان هزینه خوراک پتروشیمی‌ها کمی بیش از ۲۵۳ هزار میلیارد ریال (حدود ۸.۲ میلیارد دلار) بوده که تقریبا برابر ۴۴ درصد از کل درآمدهای پتروشیمی‌های ایران بوده است. مالیات بر درآمد شرکت‌های پتروشیمی نیز حدود ۶ دهم درصد کل درآمدهای آنها بوده که رقم بسیار پایینی است.

درآمد خالص پتروشیمی‌های ایران نیز در سال گذشته به بالای ۴.۵ میلیارد دلار رسید.

بزرگی بازار پتروشیمی جهان هم اکنون از بازار نفت خام پیشی گرفته است و به بالای سه تریلیون دلار در سال بالغ می‌شود. در این میان، بر اساس آمارهای سالانه شرکت ملی پتروشیمی، ایران در سال گذشته خورشیدی ۴۶.۴ میلیون تن محصولات پتروشیمی تولید کرده که نزدیک ۱۶ میلیون تن آن به ارزش ۹.۶ میلیارد دلار صادر شده است.

البته ظرفیت تولید پتروشیمی ایران هم اکنون بالای ۶۲ میلیون تن در سال است، اما هنوز مشکلات نفتی، بازار و کمبود خوراک باعث می‌شود که ایران با ظرفیت کمتری از مجتمع‌های پتروشیمی بهره برداری کند. بنا به گزارش سالانه شرکت ملی پتروشیمی، تنها کمبود خوراک سهمی ۴۴ درصدی در عدم استفاده از ظرفیت کامل پتروشیمی‌ها دارد.

آمارهای ۹ ماهه سال جاری نیز نشان می‌دهد که کل تولید پتروشیمی ایران با افزایشی ۹ درصدی به ۳۷.۶ میلیون تن رسیده که بیش از ۱۵ میلیون تن آن به ارزش ۶.۵ میلیارد دلار صادر شده است. صادرات پتروشیمی ایران در این دوره زمانی نسبت به دور مشابه سال گذشته حدود یک میلیون تن افزایش نشان می‌دهد.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در ۹ ماهه اول سال جاری خورشیدی تنها ۲۲ پتروشیمی ایران با ظرفیت بالای ۸۰ درصد فعالیت کرده و ۱۰ شرکت پتروشیمی با ظرفیت پایین تر از ۵۰ درصد فعال بوده‌اند. هم‌اکنون ۵۳ مجتمع و شرکت پتروشیمی در کشور وجود دارد.

ایران در نظر دارد با تکمیل طرح‌های جدید پتروشیمی به ارزش ۲۰ میلیارد دلار ظرفیت تولید خود را تا ۵ سال آینده دو برابر افزایش دهد و با تعریف پروژه‌های جدید به ارزش ۳۵ میلیارد دلار، ظرفیت تولید پتروشیمی خود را به ۱۵۰ میلیون تن در سال ۲۰۲۵ برساند.

در مقایسه با طرح‌های نفت و گاز که با حساسیت تحریم‌های آمریکا مواجه است و ریسک پروژه‌ها نیز بیشتر است، به نظر می‌رسد که پروژه‌های پتروشیمی ایران به‌خاطر حاشیه سود بالا و قیمت سوخت و خوراک و مالیات پایین، با اقبال بیشتری از طرف شرکت‌های خارجی برای سرمایه‌گذاری مواجه شود.

طی سال جاری و با برچیده شدن تحریم‌ها نماینده شرکت‌های مطرح پتروشیمی مانند توتال فرانسه، لینده آلمان، باسف آلمان، میتسویی ژاپن، سرکوبه اسپانیا، سوجیتز ژاپن، هیوسانگ کره جنوبی و شرکت انگلیسی-هلندی شل به ایران آمده و چندین تفاهمنامه امضا کرده‌اند.

هنوز معلوم نیست که با رویکرد رئیس جمهور جدید آمریکا و احتمال افزایش تحریم‌ها، ایران تا چه حد موفق به عقد قرارداد با این شرکت‌های غول جهانی شود، اما حداقل فضای ایجاد شده در حوزه پروژه‌های نفت و گاز نشان می‌دهد که شرکتها فعلا منتظر هستند تا ببیند سیاست دونالد ترامپ و تهدیدهای وی علیه ایران تا کجا پیش خواهد رفت.

برای رادیو فردا

خیز ایران برای جبران قطع گاز ترکمنستان

نزدیک به سه هفته از قطع گاز ترکمنستان به ایران می‌گذرد و هنوز مشکل چشمگیری در تأمین گاز مناطق شمالی کشور گزارش نشده است؛ اگرچه دمای هوا نیز به‌ شدت ماه نوامبر نیست که مصرف روزانه خانگی ایران را به حدود ۵۶۰‌ میلیون مترمکعب برساند و باید دید با اوج‌گرفتن سرما، آیا ایران قادر به تأمین مصرف خانگی گاز خواهد بود یا نه.

مشکل اساسی این است که فقط میدان خانگیران با ظرفیت تولید روزانه حدود ۴۰‌ میلیون مترمکعب در شمال شرق ایران وجود دارد و تنها پالایشگاه گازی این منطقه نیز هاشمی‌نژاد است که ظرفیت آن متناسب با تولید میدان خانگیران است.

البته میدان گنبد شمالی نیز وجود دارد که ۳۰سالی از تولید گاز از آن می‌گذرد و هم‌اکنون در نیمه دوم عمر خود است و روزانه کمتر از یک‌ میلیون مترمکعب تولید دارد و امیدی به افزایش تولید از این میدان کوچک نیست. به‌هرحال بخش عمده مصرف گاز، خراسان، سمنان و مازندران وابسته به ترکمنستان-روی‌هم‌رفته ۴۰ درصد- بود و اکنون تنها راه ممکن، افزایش نسبی انتقال گاز به مناطق شمالی از طریق خطوط لوله سراسری موجود و صرفه‌جویی در مصرف خانگی گاز و درنهایت استفاده از سوخت مایع در نیروگاه‌های شمالی کشور است.

در بخش روسی سایت رسمی وزارت خارجه ترکمنستان، برخلاف بخش انگلیسی و ترکمنی آن، علت قطع گاز به ایران علاوه بر تأخیر تسویه بدهی ١,٨‌ میلیارددلاری ایران به مدت ۹ سال، موضوع نقض‌ بندی از قرارداد نیز مطرح شده است که می‌گوید ایران باید یا به میزان مشخص‌شده در قرارداد گاز از ترکمنستان دریافت کند، یا پول آن را بپردازد (Take-or-pay). آمارهای رسمی نیز نشان می‌دهند ایران باید برای نمونه از سال ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۶ حدود ۱۳۰‌ میلیارد مترمکعب گاز از ترکمنستان دریافت کند، درحالی‌که فقط ۷۴‌میلیاردو ۳۴۰‌ میلیون مترمکعب گاز خریده است. این موضوعی است که در رسانه‌های ایران مطرح نشده و مقامات ایران نیز واکنشی به آن نشان نداده‌اند.

براساس توافق سال ۲۰۰۷ که از سال ۲۰۱۰ با راه‌اندازی خط لوله دوم انتقال گاز ترکمنستان به ایران اجرائی شد، ایران باید سالانه ۱۴‌ میلیارد مترمکعب گاز از ترکمنستان وارد کند، درحالی‌که این رقم برای نمونه در سال ۲۰۱۴ حدود ٤,٥‌ میلیارد و در سال ۲۰۱۵ حدود ۹‌ میلیارد مترمکعب بود و در سال گذشته حتی به نصف میزان سال ۲۰۱۵ نیز نمی‌رسد.

آنچه افزایش ۹ برابری قیمت گاز ترکمنستان به ایران در سال ۲۰۰۷ مطرح می‌شود، نیز حاصل لاقیدی و بی‌برنامگی دولت قبلی در مذاکرات و رسیدن به توافق مرضی‌الطرفین بود، چراکه قیمت نفت از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۷ به‌شدت افزایش یافته بود و طبعا خود ایران قیمت گاز صادراتی به ترکیه را به‌شدت افزایش داده بود و باید انتظارات ترکمنستان برای افزایش قیمت را درک می‌کرد. قیمت گاز صادراتی ایران به ترکیه در پایان دهه گذشته از ۴۰۰ دلار به ازای‌ هزار مترمکعب هم فراتر رفت، درحالی‌که همان میزان گاز را به قیمت ۳۶۰ دلار از ترکمنستان دریافت می‌کرد.
ایران فعلا می‌خواهد عملیات اکتشاف در منطقه «کپه‌داغ» در مرز ترکمنستان را در اولویت قرار دهد و میدان گازی «توس» را که ذخایر آن ۶۰‌ میلیارد مترمکعب و تولید روزانه آن چهار میلیون مترمکعب برآورد می‌شود، توسعه دهد.

توسعه این میدان احتمالا دو سال طول بکشد و هنوز معلوم نیست از منطقه کپه‌داغ گازی پیدا شود یا نه.

از طرفی ایران در نظر دارد شش مخزن ذخیره گاز به ظرفیت ١١,٣‌ میلیارد مترمکعب و قابلیت بازیابی ۱۱۵‌ میلیون مترمکعب در روز و به ارزش سه میلیارد دلار در شمال شرق و مناطق مرکزی ایران راه‌اندازی کند. دو مخزن شوریجه و سراجه ایران که جزء این شش مخزن هستند، هم‌اکنون حدود سه میلیارد مترمکعب ظرفیت ذخیره گاز دارند و قرار است با سرمایه‌گذاری ۴۵۰‌ میلیون‌دلاری توسعه یابند. مصرف روزانه خانگی گاز ایران در فصول گرم سال حدود ۱۶۰‌ میلیون مترمکعب است، درحالی‌که در زمستان به بالای ۴۵۰‌ میلیون مترمکعب و حتی گاهی بالای ۵۰۰‌ میلیون اوج می‌گیرد. ایران در فصول گرم گاز مازاد خود را به این مخازن تزریق و در زمستان برداشت می‌کند.

بخش خانگی درمجموع، سالانه حدود نیمی از کل گاز تولیدی ایران را می‌بلعد.

از طرفی ایران پروژه ساخت خط لوله سراسری یازدهم را به ارزش ٤.٣‌ میلیارد دلار می‌تواند آغاز کند تا روزانه ۱۱۰‌ میلیون مترمکعب گاز پارس جنوبی را به مناطق شمال شرق انتقال دهد. اما برای کوتاه‌مدت، ایران فقط باید با صرفه‌جویی در مصرف گاز و جایگزینی سوخت‌های مایع به‌جای گاز در مصرف نیروگاهی اکتفا کند. 

«رکوردزنی ایران»: تولید چهار میلیون و ۱۵۰ هزار بشکه نفت و میعانات گازی در ماه اوت

اداره اطلاعات انرژی آمریکا در تازه‌ترین گزارش ماهانه خود می‌نویسد که تولید نفت و میعانات گازی ایران در ماه اوت گذشته، مرداد و شهریور، سال جاری به رقم چهار میلیون و ۱۵۰ هزار بشکه رسیده که بالاترین رقم از سال ۱۹۸۰ به این سو است.

میعانات گازی نوعی نفت خام فوق سبک است که از میادین گازی به دست می‌آید. ایران هم اکنون تقریبا کل میعانات گازی خود را از میدان پارس جنوبی تولید می‌کند.

بر اساس آمارهای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، تولید روزانه نفت و میعانات گازی ایران در ماه اوت نسبت به ماه مشابه در سال گذشته حدود ۸۵۰ هزار بشکه افزایش یافته است.

تاکنون بیشترین رقم تولید نفت و میعانات گازی ایران با چهار میلیون و ۱۳۵ هزار بشکه، مربوط به سال ۲۰۰۵ می‌شد، زمانی که محمود احمدی‌نژاد دولت را از محمد خاتمی تحویل گرفت.

در گزارش تازه ارقام جداگانه‌ای برای تولید نفت خام و میعانات منتشر نشده، اما با توجه به تولیدی ۵۶۰ هزار بشکه‌ای میعانات گازی ایران، رقم خالص تولید نفت خام کشور باید حدود ۳.۶ میلیون بشکه در روز باشد که با آمارهای اوپک و آژانس بین‌المللی انرژی نیز تطابق دارد.

سهم چشمگیر میعانات گازی در کل تولید نفت ایران عمدتا از نیمه دوم دهه ۲۰۰۰ آغاز شده است، زمانی که دولت محمود احمدی‌نژاد چندین فاز پارس جنوبی را تکمیل کرد و پارس جنوبی با ده فاز فعال و تولید ۳۶۰ هزار بشکه میعانات به دولت روحانی تحویل داده شد.

بنا بر آمارهای رسمی، با راه‌اندازی فازهای جدید پارس جنوبی، از سال ۹۲ تاکنون تولید میعانات گازی از این میدان بیش از ۶۰ درصد رشد داشته است.

ایران در نظر دارد تا چند سال آینده، فازهای باقی‌مانده پارس جنوبی را راه‌اندازی کرده و کل تولید میعانات گازی از ۲۴ فاز این میدان را به رقم یک میلیون بشکه در روز برساند.

اخیرا ایران اعلام کرد که تولید نفت خام کشور بدون محاسبه میعانات گازی به رقم سه میلیون و ۹۱۰ هزار بشکه رسیده و این کشور مصمم است که این رقم را به چهار میلیون بشکه در روز برساند.

سازمان‌هایی مانند اوپک و آژانس بین‌المللی انرژی آمارهای خود را بر اساس تولید نفت خام کشورها منتشر می کنند و تولید میعانات گازی را لحاظ نمی‌کنند.

البته گزارش این نهادهای معتبر بین‌المللی با اظهارات مسئولان ایرانی مبنی بر تولید نزدیک به چهار میلیون بشکه نفت تفاوت دارد. برای نمونه، بر اساس تازه‌ترین گزارش ماهانه اوپک که دو هفته قبل منتشر شد، تولید نفت خام ایران در ماه گذشته سه میلیون و ۶۹۰ هزار بشکه در روز بوده که نسبت به ماه اوت تنها حدود ۴۰ هزار بشکه افزایش یافته است.

آمارهای آژانس بین المللی انرژی نیز آمار ادعایی ایران در خصوص میزان تولید کنونی نفت کشور را تایید نمی‌کند.

ایران در نظر دارد تولید نفت و میعانات گازی خود را تا پایان برنامه ششم توسعه تا پنج سال آینده به رقم پنج میلیون و ۷۰۰ هزار بشکه در روز برساند.

تلاش ایران برای جلوگیری از افت فشار پارس جنوبی

در حالی که ایران برای صادرات ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز از پارس جنوبی در سالهای آبنده آماده می شود، این میدان به سرعت به نقطه افت فشار نزدیک می شود.

میدان مشترک پارس جنوبی، بزرگترین میدان گازی جهان که یک سوم آن در آبهای ایران و مابقی در آبهای قطر است، بعد از تولید تجمعی ۳.۴ تریلیون متر مکعب، با افت فشار مواجه شده و طی هفت سال آینده بدون استفاده از کمپروسورها، عملا تثبیت تولید گاز ناممکن خواهد بود.

بخش ایرانی این میدان ۱۳ تریلیون متر مکعب گاز و ۱۸ میلیارد بشکه میعانات گازی دارد. ایران یک دهه بعد از قطر تولید گاز خود را شروع کرده و مجموعا تاکنون ۱ تریلیون متر مکعب برداشت گاز داشته که ۲.۴ بار کمتر از برداشت قطر بوده است. ایران در نظر دارد تولید گاز از میدان پارس جنوبی را در سال جاری ۱۰۰ میلیون متر مکعب افزایش داده و به رقم ۵۳۰ میلیون متر مکعب در روز برساند و بدین ترتیب تولید گاز ایران برای اولین بار از قطر پیشی خواهد گرفت.

این کشور کلا در نظر دارد تا سال ۲۰۲۱ تولید گاز از پارس جنوبی را با راه انداری فازهای جدید و تمکیل ۲۴ فاز، به ۸۰۰ میلیون متر مکعب برساند، اما دو سال بعد از آن، عملا فشار مخزن به نزدیك فشار نقطه شبنم خواهد رسید و تولید طبیعی گاز با افت مواجه خواهد شد.

یک کارشناس رسمی صنعت نفت ایران در گفتگو با «نچرال گس یوروپ» می گوید که در پارس جنوبی با افت فشار مخزن بر اثر تولید، اجزای سنگین موجود در گاز جدا شده و اطراف دهانه چاه به شكل مایع تجمع پیدا می كنند. تجمع میعانات در اطراف چاه، باعث كاهش شدید تراوایی گاز و بالطبع كاهش تولید گاز خواهد شد. این اتفاق هم اکنون نیز در حال اتفاق افتادن است و تا سال ۲۰۲۳ نیاز به کمپروسورها و سکوهای ۲۰ هزار تنی (۱۰ برابر سکوهای کنونی تولید گاز) و تجهیزات و روشهای ازدیاد برداشت برای تثبیت تولید گاز نیاز خواهد بود و در سال ۲۰۳۳ نیز عملا سرنوشت تثبیت تولید گاز به تکنولوژیهای جدیدتر بستگی خواهد داشت.

مدیر مهندسی و ساختمان شرکت نفت و گاز پارس ۲۷ اوت در گفتگو با خبرگزاری مهر نیز گفته است که هم اکنون نصب ایستگاه‌های تقویت فشار گاز مهمترین سناریوی مقابله با افت فشار گاز در این میدان مشترک است و در همین زمینه شرکت نفت و شرکت توتال تفاهمنامه ای برای مطالعه میدان پارس جنوبی برای تثبیت تولید میدان امضا شده و انتظار می رود که کارهای مطالعاتی یک سال طول بکشد.

کارشناس وزارت نفت ایران که نخواست نامی از وی برده شود، گفت که سناریوهای مختلقی تاکنون برای تثبیت تولید گاز در سالهای آتی مطرح شده که هر کدام مزایا و معایب خود را دارند، اما میدان پارس جنوبی خصوصیات بسیار پیچیده خود را دارد و باید با دقت مطالعه شود.

بگفته وی، هم اکنون ۱۵ فاز پارس جنوبی تولید گاز دارند و تا یک سال آینده ۴ فاز نیز به چرخه تولید خواهند رسید. «با راه اندازی فازهای جدید افت فشار گاز مخزن مشترک تشدید خواهد شد و حتی احتمالا تولید از برخی چاههای قدیمی امکان برداشت میعانات گازی به صفر برسد. به همین خاطر، نصب سکوی چهارم فاز ۱۲ پارس جنوبی متوقف شده است و این فاز که معادل ۳ فاز استاندارد پارس جنوبی است، تنها با سه سکو فعالیت می کند و بجای ۸۲ میلیون متر مکعب، روزانه حدود ۶۰ میلیون متر مکعب تولید انجام می دهد».

بگفته وی، در سالهای پیش رو فشــار مخزن به درجه ای می رسد که عملا تولید میعانات گازی را مختل می کند، چرا که هم اکنون روزانه حدود ۴۵۰ هزار بشکه میعانات از پارس جنوبی تولید می شود و انتظار می رود که این رقم تا سال ۲۰۲۱ به یک میلیون بشکه برسد.

بگفته این کارشناس فعلا بازگردانی گاز تولیدی به مخزن، تزریق گازهای نیتروژن و دی اكسید كربن، تغییر خاصیت ترشوندگی سنگ مخزن و مدیریت مخزن بعنوان راههای ممکن جهت تثبیت میعانات گازی مطرح است، اما نیاز به مطالعات بیشتر دارد. بگفته وی، بعد از سال ۲۰۲۳ احتمالا در برخی فازها ۵۰ تا ۱۰۰ درصد گاز تولیدی (متان) دوباره بعد از جداسازی از میعانات گازی به مدت ۱۰ تا ۱۵ سال به مخزن تزریق شود تا تولید میعانات گازی افزایش یابد، البته این بدترین گزینه است. «فعلا تزریق دی اکسید کربن به مدت ۲۰ سال بعنوان بهترین سناریو مطرح است».

این کارشناس نفت گفت که در مورد بخصوص تولید گاز، بهترین راه استفاده از یک یا دو کمپرسور در هر سکو هست که البته فضای زیادی اشغال خواهد کرد و باید سکوهای جدیدی ۱۰ برابر بزرگتر از سکوهای حاضر در پارس جنوبی نصب شود. «دو کمپروسور در هر سکو، می تواند تولید گاز را تا ۷۰ درصد افزایش دهد.

البته صادرات روزانه ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز ایران و حتی بیشتر از این رقم در سالهای پیش رو ناممکن نخواهد بود.

اخیرا امیر حسین زمانی نیا در گفتگو با خبرگزاری ترند گفت که هم اکنون ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز در کشور به هدر می رود که پروژه هایی به ارزش ۲۰ میلیارد دلار تعریف شده که با کاهش فلیرینگ و افزایش بازدهی صنایع کشور، از جمله نیروگاهها، عملا مصرف داخلی گاز در حد کنونی ۷۰۰ تا ۷۵۰ میلیون متر مکعب ثابت خواهد ماند.

ایران هم اکنون روزانه بیش از ۳۰ میلیون متر مکعب فلیرینگ دارد.

از طرفی ایران ۴۹ میدان نفت و گاز را برای شرکتهای خارجی در قالب مدل قراردادهای جدید نفتی موسوم به IPC معرفی کرده که در صورت توسعه آنها، انتظار می رود روزانه ۳۸۰ میلیون متر مکعب گاز از ۲۱ میدان گازی مستقل و ۲۰۰ میلیون متر مکعب گاز همراه از میادین نفتی تولید شود.

البته ایران نیاز شدیدی به افزایش تزریق گاز به میادین نفتی نیز دارد. ۸۰ درصد میادین نفتی فعال ایران در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و روزانه نیاز به تزریق ۲۸۰ تا ۳۰۰ میلیون متر مکعب گاز برای تثبیت تولید نفت دارند. فعلا ایران یک سوم این میزان را تزریق می کند. در سالهای گذشته، از ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۵ نیز کل گاز تزریقی ایران به میادین نفتی حدود ۵۸۱ میلیارد متر مکعب بوده، در حالی که این رقم بایستی ۱۲۷۰ میلیارد متر مکعب می بود. برای سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ نیز ایران بطور متوسط روزانه ۲۸۷ میلیون متر مکعب باید تزریق گاز به میادین نفتی انجام دهد.

گره قراردادهای جدید نفتی ایران

دالغا خاتین اوغلو

در حالی که میزان سرمایه گذاریهای جهانی در بخش بالادستی نفت شامل اکتشاف، توسعه و تولید در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۳ حدود دو برابر افزایش پیدا کرده و سالانه به رقم ۵۰۰ میلیارد دلار رسیده بود، این رقم طی دو سال گذشته به سرعت افت کرده و به کمتر از نصف کاهش یافته است.

حتی در سال گذشته، میزان سرمایه گذاریهای جهانی در بخش انرژی های تجدید پذیر به ۲۸۶ میلیارد دلار رسید که بیشتر از کل سرمایه گذاریهای جهانی در بخش بالادستی نفت بود.

قبل از بررسی جنبه های حقوقی و فنی قراردادهای جدید نفتی - که از طرف برخی منتقدان دولت حسن روحانی به شدت مورد انتقاد است- بهتر است نگاهی کوتاه به سرمایه گذاریهای جهانی و وضعیت تولید نفت ایران بکنیم.

** وضعیت سرمایه و تولید

در این میان، ایران طی دو دهه گذشته در هیچ کدام از سه بخش یاد شده توفیقی نداشته است، بطوری که هنوز هم بیش از ۸۰ درصد ذخایر نفت و گاز ایران شامل میادینی است که قبل از انقلاب کشف شده بود. تولید روزانه نفت ایران در این مدت نیز بیش از ۲.۳ میلیون بشکه افت کرده و به رقم ۳.۷ میلیون بشکه رسیده است.

از طرفی ۸۰ درصد نفتی که در ایران تولید می شود از میادین قدیمی است که در نیمه دوم عمر خود قرار دارند و بنا بر ارزیابی اداره اطلاعات انرژی آمریکا، سالانه ۸ تا ۱۲ درصد از تولید آنها بخاطر افت طبیعی فشار میادین کاهش می یابد، مگر اینکه با روشهای صیانتی مانند تزریق گاز، آهنگ افت تولید کند شود.

ایران از روشهای مختلفی برای جلوگیری از افت فشار میادین استفاده می کند که یکی از آنها تزریق گاز است. اما بخاطر عدم موفقیت کشور در افزایش تولید گاز و توسعه میادین گازی، خصوصا در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد، تزریق گاز به میادین نفتی بسیار کمتر از میزانی انجام شد که برنامه ریزی شده بود.

۱۷ میدان اصلی تولید کننده نفت ایران از چهار دهه قبل نیاز حیاتی به تزریق گاز دارد. در دوران جنگ و افت تولید نفت ایران، عملا این برنامه مسکوت ماند. اما بر اساس آمارهای رسمی و برنامه وزارت نفت ایران بایستی از سال ۶۸ تا ۹۴ حدود ۱۲۷۰ میلیارد متر مکعب گاز به میادین نفتی تزریق می شد، اما کل گاز تزریقی به میادین نفتی تنها ۵۸۱ میلیارد متر مکعب شد.

به همین خاطر، تولید نفت ایران از ۱۷ میدان که نیاز حیاتی به تزریق گاز داشتند از ۳.۷ میلیون بشکه در روز در سال ۶۸ به ۱.۷ میلیون بشکه در ابتدای ریاست جمهوری احمدی نژاد رسید و این افت تا کنون ادامه داشته است. هم اکنون ۲۴ میدان نفتی ایران که سهمی ۸۰ درصدی در تولید نفت دارند، نیاز به تزریق سالانه ۱۰۰ میلیارد متر مکعب گاز دارند، اما ایران بخاطر کمبود گاز، تنها ۳۰ میلیارد تزریق انجام می دهد. ایران با کمبود گاز مواجه است و سال گذشته واردات گاز ایران از صادرات آن پیشی گرفت.

** لزوم تعریف نوع جدیدی از قراردادهای نفتی

با توجه به وضعیت میادین ایران و کاهش چشمگیر سرمایه گذاریهای جهانی در بخش بالادستی، دیگر عملا متوسل شدن به قراردادهای قدیمی و از نوع بیع متقابل که جذابیتی برای شرکتهای خارجی ندارد، چندان راهگشا نخواهد بود.

چرا که حتی همسایه های ایران به سرعت با قراردادهایی مانند «مشارکت در تولید» در حال جذب دهها میلیارد دلار سرمایه گذاری هستند. برای نمونه دو ماه قبل قزاقستان با کنسرسیومی به رهبری شرکت شورون آمریکا قرارداد ۳۷ میلیارد دلاری توسعه میدان تنگیز را امضا کرد، یا آذربایجان هم اکنون مشغول توسعه فاز دوم میدان شاه دنیز به مبلغ ۲۴ میلیارد دلار برای صادرات سالانه ۱۶ میلیارد متر مکعب گاز به اروپا است. ترکمنستان نیز با کمک و میلیاردها دلار سرمایه شرکت «سی ان پی سی» چین هم میدان «قالخنیش» را توسعه داد و هم سالانه ۳۰ میلیارد متر مکعب گاز به چین صادر می کند و قرار است تا پنح سال آینده این رقم به ۵۵ میلیارد متر مکعب بالغ خواهد شد. همه پروژه های یاد شده از نوع مشارکت در تولید هستند.

عراق نیز تولید نفت خود را به مدد قراردادهای جدیدی که طی یک دهه گذشته تدوین کرده و بسیار شبیه به قراردادهای جدید نفتی ایران هست از ۱.۵ میلیون بشکه در روز در ابتدای سال ۲۰۰۶ به ۲.۵ میلیون بشکه در سال ۲۰۱۰ و نهایتا به ۴.۳ میلیون بشکه در ماه گذشته رساند.

** قرارداد جدید نفتی ایران

قراردادهای جدید نفتی ایران به اندازه ای به قراردادهای عراق شبیه است که برخی کارشناسان داخل ایران نیز این قراردادها را کپی قراردادهای عراق می نامند، با چند تفاوت، از جمله اینکه عراق در ازای تولید هر بشکه نفت، مبلغی بعنوان پاداش به شرکت طرف قرارداد خود می دهد، اما ایران درصدی از نفت تولیدی را به شرکت خارجی تحویل می دهد.

در قراردادهای قدیمی بیع متقابل، مسئولیت شرکت خارجی تنها توسعه میدان بود و بعد از رسیدن به مرحله تولید، پروژه را تحویل ایران داده و ترک می کرد و عملا مسئولیتی نداشت، اما قراردادهای جدید بلند مدت (۲۰ تا ۲۵ ساله) است و شرکت خارجی تا زمانی که نفت از میدان تولید شود، درآمد دارد. به همین خاطر نیز تشویق می شود که ضریب بازیافت نفت از میادین را افزایش دهد.

ضریب بازیافت درصدی از ذخایر میدان است که قابل بازیافت باشد. برای نمونه این رقم بطور طبیعی در میادین نفتی ایران حدود ۲۳-۲۵ درصد است و به همین خاطر تنها ۱۵۸ میلیارد بشکه از ۷۰۰ میلیارد بشکه ذخایر نفتی ایران در حالت طبیعی قابل بازیافت است. ضریب بازیافت نفت در بسیاری از کشورها با استفاده از تکنولوژیهای جدید و سرمایه گذاریهای بیشتر، بالای ۳۵ درصد است.

در قراردادهای جدید همچنین شرکت خارجی موظف است که یک شریک ایرانی را برای توسعه پروژه انتخاب کند و اپراتوری پروژه بصورت دوره ای میان شرکت خارجی و ایرانی تعویض شود. این موضوع فرصتی برای شرکتهای ایرانی است که با تکنولوژی خارجی آشنا شده و تجربه اپراتوری یک پروژه عظیم را حاصل کنند.

در این میان نوک حمله برخی اصولگرایان در ایران به قراردادهای جدید نفتی جنبه حقوقی قراردادها است، بطوری که تحویل مالکیت بخشی از نفت تولیدی به شرکت خارجی را امری بر علیه منافع ملی قلمداد می کنند.

از لحاظ حقوقی چنین منعی برای وزارت نفت وجود ندارد. بطوری که قراردادهای جدید نفتی با منع اصول ۴۴ و ۴۵ قانون ایران مواجه نمی شود، چرا که مالکیت بخشی از نفت تولیدی را در اختیار خارجی ها قرار می دهد، نه مالکیت میدان و ذخایر آن را.

دوم اینکه مطابق جزء (۳) بند (ت) ماده (۳) قانون وظایف و اختیارات وزارت نفت مصوب ۱۳۹۱، به وزارت نفت اجازه داده شد تا «نسبت به جذب و هدایت سرمایه های داخلی و خارجی به منظور توسعه میادین هیدروکربوری با اولویت میادین مشترک از طریق طراحی الگوهای جدید قراردادی از جمله مشارکت با سرمایه گذاران و پیمانکاران داخلی و خارجی بدون انتقال مالکیت نفت و گاز موجود در مخازن و با رعایت موازین تولید صیانت شده اقدام نماید».

قراردادهای جدید از نوع امتیازی، لیسانس و یا لیز (lease) نیست که با منع قانونی مواجه شود.

وزارت نفت ایران به رغم مذاکره با دهه شرکت خارجی، تاکنون حتی موفق به امضای یک قرارداد نیز نشده است و شرکتهای غول انرژی از جمله «توتال» و «شل» رسما اعلام کرده اند که قراردادهای قدیمی بیع متقابل برای آنها جذابیتی ندارد و منتظر هستند تا مناقصه های جدید شرکت نفت برای 49 میدان نفت و گازی بر مبنای قراردادهای نوع جدید چه زمان منتشر می شود تا شرایط ایران و حضور یا عدم حضور خود در این پروژه ها را بررسی کنند.

** این مقاله به قلم دالغا خاتین اوغلو مدیر اخبار ایران بخش انگلیسی خبرگزاری ترند و کارشناس حوزه انرژی نشریه نچرال گس یوروپ بصورت اختصاصی برای روزنامه شرق نوشته و منتشر شده است.

اوج گرفتن واردات بنزین ایران نگران کننده نیست

ایران در سال گذشته خورشیدی، واردات بنزین را دو برابر افزایش داد به رقم 9 میلیون لیتر رساند.

گزارشهای رسانه ها و مقامات ایران نیز حاکی است که از ابتدای سال 1395 واردات کشور به رقم 12 میلیون لیتر رسیده است.

در همین زمینه خبرگزاری مهر نیز سه شنبه 5 ژوئیه گزارش داد که احتمالا در استانه عید فطر و تعطیلات تابستانی این رقم به 95 تا 100 میلیون لیتر برسد و واردات کشور را برای سال جاری به طور متوسط به 15 میلیون لیتر در روز برساند.

با اینحال، احتمالا وضعیت موجود تا بهار سال آینده کلا تغییر کند و ورق برگردد.

ایران در پاییز سال جاری واحدهای جدید تولید بنزین در پتروشیمی بندرعباس را راه اندازی خواهد کرد و تا پایان سال جاری نیز تولید روزانه 12 میلیون لیتر بنزین یورو 4 از اولین فاز پالایشگاه ستاره خلیج فارس آغاز خواهد شد.

فاز اول این پالایشگاه تاکنون پیشرفت 90 درصدی داشته است و ظرفیت نهایی تولید بنزین سه فاز این پالایشگاه 36 میلیون لیتر در روز خواهد بود.

با نگاهی به آمارهای تولید بنزین، ایران طی سه سال گذشته حجم تولید را افزایش داده است، اما رشد مصرف بیشتر از تولید بوده است.

آمارهای رسمی نشان می دهد که مصرف بنزین ایران از بالای 73 میلیون لیتر در روز طی سال 85 به 64.5 میلیون لیتر در سال 86 سقوط کرد و این سقوط تا سال 1392 ادامه داشته است. علت امر، 5 برابر شدن تولید سی ان جی کشور بوده است که در سال 2012 به 19 میلیون مترمکعب رسید، اما از آن تاریخ به بعد افزایشی نداشته است.

ایران در سال 89 و با آغاز تحریم بنزین، از پالایشگاهها برای جبران افت واردات استفاده کرد، اگرچه در دوران تحریمها هرگز واردات بنزین ایران صفر نشد.

بر اساس آمارهای شرکت ملی پالایش و پخش فراورده های نفتی، ایران در سال 88 روزانه حدود 21 میلیون لیتر واردات بنزین داشت که در سال 90 به 10.3 میلیون لیتر کاهش یافت.

واردات بنزین ایران درسالهای بعد نیز به 6.3 میلیون، 1.8 میلیون و 3.5 میلیون رسید. این رقم در سال 93 به 4.5 میلیون و در سال گذشته به 9 میلیون لیتر رسید.

ایران از سال گذشته تولید بنزین بی کیفیت در مجتمع های پتروشیمی را متوقف کرد. با آزاد شدن واحدهای پتروشیمی، ایران طی این سال تولید پتروشیمی را نیز افزایش یافت و به رقم 46 میلیون تن رساند که 19 میلیون تن آن صادر شد.

نبود فریز نفتی به نفع ایران و اوپک

مقاله اختصاصی دالغا خاتین اوغلو، مدیر اخبار ایران بخش انگلیسی خبرگزاری ترند برای روزنامه شرق

درحالی ‌که چند ماهی از آغاز افت قیمت نفت در بازارهای جهانی در نیمه اول سال ٢٠١٤ می‌گذشت، فشارهایی از محافلی در ایران بر وزارت نفت در راستای قانع‌کردن هم‌قطاران خود در اوپک برای کاهش سقف تولید سازمان اعمال می‌شد؛ موضوعی که باعث شد از یک طرف از سوی این محافل به مقامات نفتی دولت حسن روحانی به‌دلیل «انفعال» حمله شود و از طرف دیگر تحلیل‌های بین‌المللی مؤید این مسئله بود که ایران چندان تمایلی به کاهش سقف اوپک ندارد، چراکه خود را برای توافق هسته‌ای و افزایش تولید آماده می‌کند.

قبل از ورود به این مسئله، بهتر است کمی به عقب برگردیم؛ زمانی که در سال ٢٠٠٨ بازارهای جهانی با نفت مازاد مواجه شدند و قیمت نفت به‌سرعت سقوط کرد. در آن زمان تولید نفت اوپک در سطح کنونی و حتی بالاتر بود. کشورهای عضو برای حمایت از قیمت نفت، تولید روزانه خود را از ٣٢,٥‌ میلیون بشکه به زیر ٣٠‌ میلیون بشکه کاهش دادند و عربستان به‌عنوان بزرگ‌ترین تولید‌کننده سازمان که به‌تنهایی یک‌سوم نفت اوپک را تولید می‌کند، ١.٥‌ میلیون بشکه تولید خود را کاهش داد. به یاد داشته باشیم که هم‌اکنون تولید نفت اوپک با احتساب تولید ٧٣٠‌هزار‌بشکه‌ای اندونزی که عضو جدید این سازمان است، به ٣٢.٥‌ میلیون بشکه در روز هم نمی‌رسد.

از سال ٢٠٠٨ تاکنون، تولید نفت کشورهای اوپک نه‌تنها تغییری نکرده، بلکه مقداری کاهش هم یافته است؛ اما در این میان، تولید نفت دیگر کشورها به یُمن کاهش تولید اوپک و قیمت‌های بالای نفت حدود شش‌ میلیون بشکه در روز افزایش یافته که سهم آمریکا از این رقم حدود چهار‌ میلیون بشکه است. حالا دوباره به نیمه سال ٢٠١٤ برگردیم که تولید اوپک بسیار پایین‌تر از سطح ٢٠٠٨ بود، عربستان و دیگر کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس آشکارا مخالف کاهش سقف تولید سازمان بودند و ایران نیز چندان تقلایی برای متقاعدکردن هم‌قطاران خود نمی‌کرد. اما طرح موضوع کاهش تولید سقف اوپک و شکست آن در پاییز ٢٠١٤ حرکت کاهش قیمت نفت را سرعت بخشید و در نهایت در اوایل سال جاری میلادی قیمت نفت به زیر ٣٠ دلار سقوط کرد.

اما نتیجه ادامه افتِ قیمت نفت در دو سال اخیر این بود که کشورهای غیراوپک که هزینه تولید نفت آنها به‌مراتب بیشتر از ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس است، تولید خود را کاهش دهند و میزان عرضه مازاد در بازار کاهش یابد. هم‌اکنون انتظار می‌رود که تولید کشورهای غیراوپک در سال جاری ٧٠٠‌ هزار بشکه کاهش یابد؛ به‌ویژه تولید نفت آمریکا به‌شدت سقوط خواهد کرد. از طرفی، برای سال آینده روند سقوط تولید کشورهای غیراوپک ادامه خواهد یافت و انتظار می‌رود تا آخر سال ٢٠١٧ بازارهای جهانی نفت به ثبات برسند؛ یعنی توازن میان عرضه و تقاضای نفت برقرار شود.

در این میان، دوباره برخی اعضای اوپک مانند ونزوئلا که هم هزینه استخراج نفت در آن بالاتر است و هم قیمت نفت تولیدی آن پایین‌تر است، در اوایل سال جاری تلاش کرد اعضای اوپک و روسیه را قانع کند فریز نفتی انجام دهند؛ موضوعی که در اجلاس قطر در ١٧ فوریه مطرح شد و به شکست انجامید؛ اما چندان تأثیری در قیمت نفت نداشت، چراکه بازار هم‌اکنون به سمت تعادل پیش می‌رود و دوباره قیمت‌های جهانی نفت به حدود ٥٠ دلار رسیده است.

از طرفی سرمایه‌گذاری‌های جهانی در حوزه بالادستی نفت که منجر به تولید نفت خام می‌شود، در دو سال گذشته تا ٤٠ درصد کاهش یافته که به معنی افت آهنگ رشد تولید جهانی نفت در سال‌های پیش‌رو است. از سال ٢٠٠٠ تا ٢٠١٣ سرمایه‌گذاری‌ها در حوزه بالادستی نفت تا دو برابر افزایش پیدا کرد و به بالای ٥٠٠‌ میلیارد دلار در سال رسید. همین سرمایه‌گذاری‌های کلان بود که تولید نفت را به‌شدت افزایش داد و بازارها با نفت مازاد مواجه شدند. در سال‌های پیش‌رو بی‌تردید ثبات بازار بیشتر خواهد بود.

از طرفی ایران به‌غیر از اینکه اکنون تولید خود را به دوران پیش از تحریم‌ها رسانده است، برای پنج سال آینده برای جذب ٨٥‌ میلیارد دلار سرمایه در بخش بالادستی نفت برنامه دارد که تولید خود را افزایش دهد. در کل، شاید افت قیمت نفت در چند سال گذشته، فرصتی استثنایی برای ایران در دوران بعد از تحریم‌ها فراهم کرد.